Verfletste junkieromantiek op Bahnhof Zoo

Terug naar plekken die beroemd waren om hun `scene'. Correspondent Michel Kerres gaat naar Bahnhof Zoo in Berlijn. De verhalen van het 14-jarig heroïnehoertje Christiane F. over het leven op het station inspireerden een generatie drugsgebruikers – tot en met popster David Bowie.

Twee perrons zijn niet veel voor het belangrijkste station van een wereldstad. Mannen in pak jagen koffertjes op wieltjes langs families met kinderen en scheren daarbij akelig dicht langs de rand. Op de overvolle trap wordt met hete koffie, kranten en rugzakken gejongleerd – en met krachttermen. Gewonden vallen er niet.

Berlin Zoologischer Garten. Dat zijn 400 treinen per dag, 180.000 reizigers. Een Nederlandse vader telt zijn (,,een, twee, drie'') kinderen. Een Duitse moeder moppert op grootvader die met een volgeladen buggy eigenwijs de roltrap neemt. Ook dat gaat goed.

Conform een internationaal beproefde formule heeft de middenstand de stationshal omgetoverd in een winkelcentrum met treinverbinding. Sigaretten, kranten, pizza's, verse jus, espresso, theaterkaartjes en zeep. Tegenover de balie voor hotelreserveringen zet een immense modelspoorbaan onder glas een onmiskenbaar Duits accent. De man met de buggy vervult er zijn grootvaderlijke plicht.

Het belangrijke station in het westen van Berlijn is een station als zoveel andere: hectisch en een beetje smoezelig. De huisregels, die pontificaal naast elke ingang hangen, worden er zowaar min of meer nageleefd. Alleen, met het rookverbod wil het nog niet zo lukken. En een enkeling graait toch in de prullenbakken. Maar op de rails waagt zich niemand.

Een kwart eeuw geleden golden hier andere regels. ,,Na verloop van tijd voelde ik me in de smerige hal op mijn gemak. De stank van pis en desinfecteermiddelen kon ik niet meer ruiken. De tippelende homo's, de heroïnehoertjes, de Turken, de agenten, de zwervers, de dronkaards, die ganze Kotze, dat was mijn omgeving.''

CHRISTIANE F.

De hal waar nu de espressomachine sist was eind jaren zeventig voor Christiane Felscherinow en haar kliek het middelpunt van een leven in dienst van de heroïne. In de omgeving van Bahnhof Zoo ontmoetten ze destijds hun dealers en hun klanten. Felscherinow overleefde. Veel van haar vrienden – Stella, Atze, Babsi – niet. Dankzij het levensverhaal van de veertienjarige Christiane F., door twee journalisten van Stern opgetekend, werd de drugsscene in Berlijn wereldberoemd en groeide het station uit tot een mythe.

Van Wir Kinder vom Bahnhof Zoo werden meer dan drie miljoen exemplaren verkocht, het werd een van de best verkochte Duitse non-fictieboeken ooit. Het boek leest ook 26 jaar na verschijning nog als een thriller. Voor ouders met opgroeiende kinderen bevat het verhaal stof voor op zijn minst één nachtmerrie. De foto van de dode Livia S., op de tegelvloer van een openbaar toilet, spuit onder handbereik, is eigenlijk al voldoende.

De gelijknamige film met Natja Brunckhorst en een gastoptreden van David Bowie is tamelijk vlak. Een kleine beproeving is de Duitse versie van `Heroes', de Bowie-song die onlosmakelijk met de wereld van Christiane F. is verbonden: ,,Dann sind wir Helden – für diesen Tag.''

BOLLETJE HEROÏNE

Het station is inmiddels twee keer gerenoveerd, maar de drugsscene is er nog steeds. Ze is veel kleiner dan voorheen en in de opgewekte commerciële bedrijvigheid niet onmiddellijk zichtbaar. Bewakers zorgen ervoor dat het ook zo blijft – dit is per slot van rekening een van de entrees van de Duitse hoofdstad. In de tijd die het kost om staand één cappuccino te drinken doorkruisen maar liefst vier agenten en zes surveillanten de stationshal. Alcoholisten, drugsverslaafden en bedelaars staan in een mum van tijd weer buiten.

Opeens duikt een meisje met rood haar en een zwaar Oost-Europees accent op uit de menigte. Met haar charmantste lach vraagt ze om vijftig cent. Nee? In een flits is ze weer weg. Eén bolletje heroïne kost 10 euro, een verslaafde heeft er ongeveer 12 per dag nodig.

Het zijn de kleine groepjes jongeren in de omgeving van het gebouw die verraden dat Bahnhof Zoo nog steeds een rol speelt als ontmoetingsplaats voor verslaafden. Op een vluchtheuvel op het busstation hangen, inmiddels al wat oudere, jongeren rond. Kale hoofden, lome honden, halve liters bier. De sfeer onderling is agressief. Op vijf meter afstand passeren ongestoord hele colonnes toeristen op weg naar de dierentuin waaraan het station zijn naam te danken heeft. Bij slecht weer dralen de verslaafden rond de ingang van supermarkt Ullrich aan de zijkant van het gebouw, daar waar het perron de straat overkapt. Voor de ingang van de `Verbrauchersmarkt' branden dag en nacht immense schijnwerpers die het morsige tafereel in hard wit licht hullen.

Het meeste verkeer is nog steeds achter het station, in de Jebenstrasse, daar waar de meeste reizigers niet komen en waar Christiane's vriend Detlef al ging tippelen. Over een paar maanden wordt aan de overkant een permanente tentoonstelling geopend met erotische glamourfoto's van de onlangs overleden Helmut Newton.

TIPPELZONE

Aan het ene uiteinde van de straat tippelen ook nu nog jongens, aan het andere staat een automaat voor spuiten. Een setje bestaande uit canule, naalden, water en een dotje watten met alcohol kost er 1 euro. Op 3 mei vorig jaar heeft iemand een boodschap op de automaat achtergelaten: ,,R.B. Poiter. Alsjeblieft kom naar huis.''

Halverwege tippelzone en automaat staat een dwergmodel caravan, distributiepunt van een daklozenkrant. Elke middag om drie uur verzamelen zich even verderop de daklozen uit de buurt. Voor de deur van de stationsmissie worden dan uit de achterbak van een rode auto gratis boterhammen en thee verstrekt.

De Jebenstrasse is ook het werkterrein van Felix von Ploetz van stichting Fixpunkt. Drie keer per week parkeert hij er zijn witte Mercedes busje, waar verslaafden ongestoord hun drugs kunnen innemen. Von Ploetz schat de scene rond het station op enkele tientallen gebruikers. In heel Berlijn waren ten tijde van Christiane F. 10.000 drugsverslaafden, tegenwoordig houdt de gemeente het op ergens tussen 7.000 en 8.000. Ongeveer 10 procent daarvan is zwaar verslaafd en in zeer slechte conditie. In 2002 waren in de stad 175 drugsdoden te betreuren, gemiddelde leeftijd 43 jaar. De jongste verslaafde die deelneemt aan een van de vele hulpprogramma's is 12.

MOBIELE TELEFOON

De meest populaire drugs in de stad zijn cannabisproducten. Heroïne heeft inmiddels gezelschap gekregen van cocaïne, maar is nog steeds populair, zegt Von Ploetz. En spuiten (drücken), desnoods in de lies, geniet in Berlijn nog altijd de voorkeur boven snuiven. ,,Duitsers zijn gek op naalden.'' Sommige verslaafden spuiten zelfs de kleverige siroop met methadon. Crack heeft hier nooit veel klanten gevonden, in tegenstelling tot Hamburg en Frankfurt.

De komst van de mobiele telefoon heeft het circuit ingrijpend gewijzigd, zegt de sociaal-pedagoog. ,,De hele zaak is mobiel geworden, de handel heeft zich verplaatst naar de ondergrondse. Tegenwoordig is het essentieel dat je het nummer van de dealer weet, vroeger moest je weten waar die stond.'' De handel, vrijwel volledig in handen van Turken en Arabieren, zegt Von Ploetz, vindt vooral plaats op de U9, U7, U6 en U8. ,,Eigenlijk is het niet meer noodzakelijk om naar Zoo te komen.''

Maar ze komen nog steeds. Uit de rest van Duitsland, uit het buitenland. Met uiteenlopende motieven en achtergronden. De vader van twee kinderen met een vaste baan, het groepje jongens uit Keulen. Vlak na de val van de Muur overspoelden jonge Oost-Duitsers het station, maar inmiddels hebben de drugs ook in het oosten de weg naar de provincie gevonden. Von Ploetz: ,,En allemaal hebben ze dat boek gelezen. Zelfs de Russen kennen Christiane F.''

Later die middag zakt op het ondergrondse perron waar de U9 vertrekt een meisje gillend en brakend in elkaar. De Notarzt is snel ter plekke. Een handvol surveillanten in blauw uniform houdt de overige reizigers decent op afstand.

Christiane Vera Felscherinow woont tegenwoordig met haar zoontje in Berlijn-Spandau.

Leven &cetera gaat de komende weken terug naar plekken die beroemd zijn om de `scene' die er ontstond. Dit is de eerste aflevering.