Nieuw symbool van een passie voor vrijheid

Voor de regering-Bush ligt de bevrijding van Irak in het epische verlengde van de Tweede Wereldoorlog. Een strijd voor het enige principe dat het waard is om voor te sterven, de vrijheid. Vandaag begint een reeks herdenkingen waarin de president dit zal uitdragen.

Charles Summer werd als 21-jarige ,,uit de `college'-banken geplukt'. Hij landde op D-Day in Normandië, vocht mee in de Ardennen en trok met zijn luchtafweergeschutseenheid op tot de Elbe, ,,in afwachting van de Russen'. Nu bekijkt de 81-jarige ingenieur uit Florida het monument dat voor hem en zijn 16 miljoen medestrijders is opgericht.

De bronzen adelaars, de fonteinen, de citaten van generaals, alles om hem te eren. Summers is er stil van. Op zijn overhemd bungelt een bordje met zijn naam, regiment en de tent van samenkomst hier op The National Mall in Washington, waar vier dagen lang vele tienduizenden veteranen samenstromen voor reünies. Wat doet het hem, nu het monument er eindelijk is? ,,Het werd tijd', zegt hij zachtjes. Zijn vrouw, ad rem: ,,Hoe velen moesten er nog sterven voordat dit openging?'

The Mall, het nationale grasveld, dat grenst aan de tuin van het Witte Huis, is een groene, open ruimte waarop Amerika het feest van de democratie viert, in dankbare herinnering aan staatslieden en krijgshelden, onder het toeziend oog van kunsten en wetenschappen. Juist daarom was er zeventien jaar strijd over de vraag of dit monument op deze plek mocht verrijzen, in de ongebroken zichtlijn tussen het Capitool, de obelisk van het Washington Monument en het Jefferson Memorial.

Het kwam er, enigszins verzonken, om de zichtlijn te respecteren. Daarmee is het te nederig volgens degenen die menen dat `The Good War' een grootser monument verdient. Het Tweede Wereldoorlogsmonument wordt vandaag geopend door president Bush. Bij de ingang staat in graniet gehakt: ,,De Amerikanen kwamen om te bevrijden, niet om te veroveren, om de vrijheid te herstellen, en een einde te maken aan de tirannie.' Een motto voor de laatste onomstreden oorlog dat de regering graag zo letterlijk zou overnemen bij een toekomstig Irak-monument.

De Tweede Wereldoorlog, waarin 400.000 Amerikaanse militairen het leven lieten, werd op The Mall voorgegaan door de oorlogen in Korea en Vietnam. Volgens de historicus Nicolaus Mills, die er net een boek schreef over, was dit jongste monument zelfs vandaag niet in gebruik genomen zonder de aanslagen van 11 september 2001. ,,Er is nu een gevoel dat we in een periode verkeren waarin ons bestaan wordt bedreigd op een manier die we sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer hebben gekend', zei Mills in The American Prospect.

Een groep veteranen en oud-strijders in het Congres kreeg president Clinton zo ver dat hij in 1993 het project goedkeurde. De strijd over ligging en vormgeving brandde toen pas goed los. De tegenstanders beriepen zich op de historische betekenis van de Mall als symbool van de openheid van de Amerikaanse democratie. Daar bouw je niet, zoals je de Grand Canyon leeg laat. Ook nu de veteranen deze week geroerd `hun' monument in gebruik komen nemen, is de discussie niet verstild.

De oudere, algemeen geaccepteerde monumenten kwamen er ook niet zonder slag of stoot. Het Lincoln Memorial stond er 55 jaar nadat het was voorgesteld. Mensen bonden zichzelf aan bomen om de bulldozers tegen te houden bij de aanleg van het Jefferson Memorial. Het Washington Memorial was pas veertig jaar na de eerste steenlegging voltooid, negentig jaar na het eerste voorstel.

Monumenten tellen in dit land. Men gaat er massaal naar toe, laat zich vertellen waar zij voor staan en beleeft de conflicten weer, van de Burgeroorlog tot en met soms omstreden internationale oorlogen. Bij het bezoeken van al deze mijlpalen in de Amerikaanse geschiedenis zie je hoe bereid dit volk is de wapens te dragen. Vandaar de onbeperkt lijkende aanvoer deze week van veteranen, compleet met onderscheidingen, petten en vaandels.

Zij vormen het levens bewijs van een algemene bereidheid te sterven voor de nationale zaak, om mannen en kinderen af te staan – in toenemende mate sterven ook dochters in uniform. Daar richt de kritiek zich niet op. Er komen steeds nieuwe films over nobele oorlogen, met Amerika in de hoofdrol. Zoals nu Ike, Countdown to D-Day met Tom Selleck en na de zomer Tour of Duty, de documentaire over John Kerry's Vietnam-dienst.

Vandaag het Tweede Wereldoorlogsmonument, morgen is het Memorial Day, de dag waarop Amerikanen veteranen van alle oorlogen herdenken en volgende week reist president Bush naar de stranden van Normandië. Zijn D-Day toespraak past wat hem betreft in een serie die zijn vastberadenheid in Irak moeten onderstrepen. Voor de regering-Bush ligt de bevrijding van Irak en het Midden-Oosten in het epische verlengde van de Tweede Wereldoorlog. Een strijd voor het enige principe dat het waard is om voor te sterven, de vrijheid, van Amerika en andere volken.

Naarmate de massavernietigingswapens langer onvindbaar blijven is men het accent steeds meer gaan verleggen naar het democratische bevrijdingsideaal. In de veelheid van herdenkingsartikelen en -uitzendingen van de laatste tijd wordt die overstap niet altijd gevolgd. Al Neuharth, de 80-jarige oprichter van Amerika's grootste krant, USA Today, en infanterist in de Tweede Wereldoorlog, schreef: ,,Als we aangevallen worden, zoals in de Tweede Wereldoorlog, dan moeten we ten oorlog trekken. Dat gold ook na aanslagen van 11 september 2001. Misschien als een mogelijke vijand optrekt, zoals in Korea en Vietnam. Maar nooit voor een missie-zonder-geldig-doel als in Irak.'

In het stadje Troy, in upstate New York, wordt morgen weer de jaarlijks parade voor Memorial Day gehouden. Op het plaatselijke televisienieuws kwam deze week majoor Andrew Young van de 42ste infanteriedivisie aan het woord. Trots dat hij naar Irak gaat. Zijn Rainbow Division wordt voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog ingezet. De zuster van een meegezonden soldaat: ,,Mijn broer gaat er om alles te verdedigen dat ik heb en alles dat de toekomst voor onze kinderen vormt.' Richard Morowitz, een veteraan uit de Tweede Wereldoorlog, zag deze jonge mensen liever niet naar Irak vertrekken: ,,De hele operatie is verkeerd aangepakt. En, zoals gebruikelijk, is het de kleine man die de klappen opvangt'.

De oorlog waar iedereen het over eens is heeft zijn monument. De overheid droeg 16 miljoen dollar bij; de rest van de benodigde 175 miljoen is privé ingezameld. Het ontwerp is van de architect Friedrich St.Florian, die een prijsvraag met ruim 400 inzendingen won. Die keus alleen al is een wonder van Amerikaanse openheid: het monument is gebouwd door een man die na de oorlog met zijn ouders uit Oostenrijk emigreerde. St.Florian legde deze week met een stevig Duits accent uit hoe pijnlijk hij was getroffen door recensies die ontwerp-elementen hekelen die onprettig doen denken aan de jaren '30: ,,De ergste vijanden van onze soldaten zouden zich er thuis bij voelen', schreef Blake Gopnik in The Washington Post.

Charles Krauthammer, columnist in de zelfde krant, een aanhanger van de oorlog tegen Irak die de regering slechts de uitvoering verwijt, hekelt de opzet van het monument, met zijn 56 granieten pilaren die ieder staan voor een staat of gebiedsdeel. Wat hebben die ermee te maken? ,,De triomf van de Tweede Wereldoorlog was juist dat de grenzen van geografie, klasse en ras werden overstegen.'

Hij richt zijn kritiek ook op de centrale Freedom Wall met 4000 gouden sterren, één voor iedere honderd doden. Een gouden ster was indertijd het teken dat een familie achter het raam mocht hangen voor een verloren man of zoon. Waarom één ster voor honderd doden, vraagt Krauthammer? Het zijn er te veel om algemene betekenis te hebben en te weinig om persoonlijk te zijn – zoals het verderop gelegen Vietnam-monument de namen van alle 58.532 doden en vermisten vermeldt.

Voor de duizenden veteranen die de afgelopen dagen hun monument in gebruik namen, won de opluchting het van eventuele symbolische of esthetische bezwaren. Ook in hun overdenkingen was de huidige oorlog nooit ver. Charles Summers, de ingenieur uit Florida: ,,We moeten volhouden, zoals we toen ook hebben gedaan. Ik zou die jongens in Irak gunnen dat zij konden vechten onder mijn generaal Patton. Die liet zich niets wijsmaken.'

Gerectificeerd

Memorial Day

In het artikel Nieuw symbool van een passie voor vrijheid (29 mei, pagina 5) staat dat het morgen (zondag 30 mei) Memorial Day is. De Amerikanen vieren Memorial Day op de laatste maandag in mei, dit jaar dus op 31 mei.