Gedrag Amerikaanse soldaten in Irak is niet te verklaren

Sociaal-psycholoog Sander Koole kan ons in Opinie & Debat van 22 mei uitleggen hoe de martelingen en vernederingen in de Abu Ghraib-gevangenis ontstaan. Ze hebben zelfs een functie. Juist goed aangepaste mensen zouden in oorlogssituaties de ergste dingen doen. Dat helpt hen psychisch gezond te blijven en niet depressief te worden. Deze inzichten uit de sociale psychologie worden niet onderbouwd, en daarom plaats ik er grote vraagtekens bij.

Geen vraagtekens zet ik bij de bespreking van de hersenprocessen die bij het gedrag van de Amerikaanse soldaten volgens Koole een rol spelen, want wat daarover wordt gezegd, is baarlijke onzin. Volgens deze universitair hoofddocent worden hogere cognitieve vermogens uitgeschakeld in tijden van crisis en mensen zouden dan op hun emotionele gevoelens reageren. Ze gebruiken dan niet de hersens van hun neo-cortex, maar lagere, primitieve hersensystemen.

Daar staat nogal wat. We kunnen dus hogere van lagere cognitieve vermogens onderscheiden. We kunnen ze ook uitschakelen en vervolgens gaan we uitsluitend op emotionele gevoelens reageren. Er bestaat blijkbaar zoiets als hersens van de neo-cortex en die liggen niet alleen boven bepaalde hersensystemen, maar zijn ook nog minder primitief.

Dit lijkt op de verhalen over een zodanige bouw van onze hersenen dat we daarin nog een gedeelte zouden hebben afkomstig uit de tijd dat we reptielen waren. Maar daarbovenop zijn in de loop van de evolutie prachtige hersengedeelten ontwikkeld die onze typische, hogere, menselijke activiteiten hebben mogelijk gemaakt. Helaas zou onder bepaalde omstandigheden het poortje naar dat hogere paradijs dicht kunnen gaan en dan gaan we ons weer als reptielen gedragen.

Er is zelfs geen kennis van de bouw en ontwikkeling van de hersenen nodig om in te zien dat dit verhaal nonsens is. Reptielen dwingen mensen niet zich te ontkleden om ze vervolgens te voorzien van een halsband, waarna ze een stukje met hen door de gang van een gevangenis gaan lopen. Dat kunnen reptielen niet, omdat ze daar die zogenaamde hogere cognitieve vermogens voor nodig hebben die volgens Koole nu juist bij die Amerikanen zijn uitgeschakeld.

Het was een droevig weekeinde voor de sociale-psychologie in NRC Handelsblad: op vrijdag legde Beatrijs Ritsema uit dat veel beroemde experimenten uit de sociale psychologie nu niet meer door ethische commissies zouden worden goedgekeurd, omdat ze een basis van bedrog hadden. Een dag later maakt Roel Janssen een jonge sociaal-psycholoog helemaal in de war door moeilijke vragen te stellen over het gedrag van Amerikaanse soldaten in Irak. Vragen waarop in de wetenschappen nog niet zoveel antwoorden zijn gevonden. Ons past meer bescheidenheid.