Elementaire weetjes

Bij het begin van de Maand van het Spannende Boek wijdt Pieter Steinz deel 22 van zijn serie over thema's in de wereldliteratuur aan detectives in het algemeen en The Hound of the Baskervilles van Arthur Conan Doyle in het bijzonder.

`Play it again, Sam', het Humphrey Bogart-citaat dat in de film Casablanca níet voorkomt, is ongetwijfeld de bekendste verhaspelde oneliner uit de populaire cultuur. Maar `Elementary, my dear Watson' is een goede tweede. De beroemde woorden van Sherlock Holmes, gericht tot zijn trouwe klankbord, zijn in geen van de zestig aan hem gewijde verhalen terug te vinden. De meesterspeurder slaat Dr. Watson vaak om de oren met de uitroep `Basiskennis!', en hij spreekt hem regelmatig aan met `mijn beste'; maar in de combinatie van deze twee elementen werd door Holmes' geestelijke vader Arthur Conan Doyle niet voorzien. De ongezegde zin is deel van de mythe rondom de petdragende, cocaïnespuitende, combinerende en deducerende detective, net als het verhaal dat er nog dagelijks post wordt bezorgd op zijn fictionele Londense adres, Baker Street 221B.

Sherlock Holmes, die volgens Conan Doyle (1859-1930) was gemodelleerd naar een excentrieke medicus uit zijn geboorteplaats Edinburgh, maakte voor het eerst zijn opwachting in de roman A Study in Scarlet (1887). Hij zoekt een huisgenoot en wordt voorgesteld aan de uit Azië teruggekeerde arts John Watson, die al snel onder de indruk raakt van Holmes' `wetenschap van het deduceren en het analyseren'. `U doet mij denken aan Edgar Allan Poe's Dupin', zegt Watson, verwijzend naar de eerste superspeurder uit de wereldliteratuur. Sherlock Holmes voelt zich weinig gevleid door de vergelijking met die `inferior fellow'; niet omdat Auguste Dupin alleen op papier bestaat, maar omdat diens analytische vermogens aantoonbaar beperkt zijn.

De onuitstaanbare Sherlock Holmes speelde daarna een hoofdrol in drie romans en meer dan vijftig verhalen voor Strand Magazine die uiteindelijk in evenveel talen vertaald werden. Hij werd binnen korte tijd zó populair dat Arthur Conan Doyle gedwongen was hem uit de dood te laten verrijzen nadat hij de `consulting detective' bij een gevecht met diens grote vijand Moriarty (`de Napoleon van de misdaad') in een Zwitserse waterval had gestort. De beste van die `postume' optredens is in The Hound of the Baskervilles (1902), een vaak verfilmde roman waarin Holmes zijn favoriete werkterrein – het negentiende-eeuwse Londen van mist en gaslicht – verruilt voor Dartmoor. Want daar, in de donkere veenmoerassen, waart het monster uit een oude vloek rond: een levensgrote lichtgevende hond die het voorzien heeft op de laatste erfgenamen van het adellijke geslacht Baskerville.

Alles wat een ouderwets detectiveverhaal goed maakt, zit in The Hound of the Baskervilles: de wurgende spanning, de overwinning van de rede op het bijgeloof, de samenwerking tussen een bolleboos en een dommekracht, de gotische sfeer die bijna iedere gebeurtenis in een verdacht licht plaatst, de valse sporen die vooral de lezer op het verkeerde been zetten, de theorieën over het wezen van de crimineel en de beste manier om een raadsel op te lossen. En vanzelfsprekend staat er in een van de eerste hoofdstukken `interesting, though elementary' en op een van de laatste bladzijden `my dear Watson'.

`The very point which appears to complicate a case is, when duly considered and scientifically handled, the one which is most likely to elucidate it.' Aldus Sherlock Holmes in The Hound of the Baskervilles. De invloed van zijn avonturen op de misdaadliteratuur kan niet overschat worden. Poirot, Maigret, Bärlach, Wexford, Beck, Carvalho, Wallander, Montalbano en Morse – zonder hem hadden ze niet bestaan. Maar er is maar één sleuth die door zijn schepper min of meer naar de beroemde creatie van Sir Arthur Conan Doyle werd genoemd: de franciscaner monnik William van Baskerville, die als hoofdpersoon van Umberto Eco's Naam van de roos de lessen van Holmes avant la lettre in praktijk brengt.

Reacties: steinz@nrc.nl

Arthur Conan Doyle: `The Hound of the Baskervilles' (Penguin Classics).

Volgende week in `Lees mee met NRC': politiek. Besproken boek: `Animal Farm' van George Orwell.