Profeten van het eigen lot

Christine Otten schreef een roman over de levens van `The Last Poets', in het Amerika van de jaren zestig. ,,Ik dacht: die mengeling van poëzie en muziek, dat is iets voor mij.''

Schrijfster en journalist Christine Otten zit thuis in Amsterdam. De Poets, met wie ze de afgelopen week door het land reisde, heeft ze net op het vliegtuig gezet, terug naar Amerika. ,,Ik vind het wel lekker dat ze weer weg zijn. Het was zo intensief. Maar toch, het afkicken moet nog beginnen'', vertelt Otten. Ze voelt zich leeg, nu het ineens allemaal voorbij is.

Tweeënhalf jaar heeft Otten gewerkt aan De Laatste Dichters, nu staat haar vuistdikke roman eindelijk in de schappen. De roman beschrijft de levensverhalen van Abiodun Oyewole en Umar Bin Hassan, die eind jaren zestig doorbraken als rappende dichters. De tekst is een kleurrijke mengeling van gevoelens, gedachten en associaties, die direct uit de hoofden van de Poets en hun naasten lijken te vloeien, met de oorspronkelijke teksten en gedichten. Door haar persoonlijke manier van schrijven geeft Otten een scherp beeld van de ervaringen van zwarten in de Verenigde Staten in een woelige tijd van hoop en revolutie.

Otten bouwde de afgelopen jaren een intensieve relatie op met de Poets. Dat blijkt ook tijdens een optreden van Abiodun Oyewole – rijzig en in traditioneel Afrikaans tenue – en Umar Bin Hassan – groot en stevig in een blauwe slobberjas – in het Amsterdamse Paradiso. Tussen twee nummers bedankt Abiodun `this woman from Dutchland' met zangerige stem: ,,Because of her the bridge between people has shortened a bit. She has shown a little humanity.'' Otten springt het podium op en omhelst de mannen.

Toch zijn er ook altijd voelbare grenzen tussen hen geweest, meent Otten. ,,Voor Abiodun ben ik echt een `white girl', maar wel eentje voor wie hij respect heeft. We kunnen elkaar alles zeggen, ik grap ook vaak dat hij een racist is. Hij denkt altijd in termen van blank en zwart. In het begin heb ik ook wel zijn wantrouwen gevoeld. Hij had zoiets van: straks heb jij dat boek en dan gaat er weer een blanke vandoor met ons verhaal. Dan zit jij zo dadelijk lekker bij Oprah en hebben wij weer niks. Gelukkig heb ik hem duidelijk kunnen maken dat je als schrijver in Nederland niet zo rijk wordt.''

Vier jaar geleden ging Otten naar de Verenigde Staten voor een interview met Maureen Tucker, de drummer van The Velvet Underground. Ze zocht nog een ander onderwerp om over te schrijven en stuitte op The Last Poets. ,,Ik luisterde nooit naar zwarte muziek. Ik was meer geïnteresseerd in blanke underground. Maar vlak voor mijn vertrek zat mijn zoon naar een documentaire over hiphop te kijken. Daar kwamen de Poets, als voorgangers van de rap, ook in voor. Ik dacht: die mengeling van poëzie en muziek, dat is iets voor mij.''

Thuis

De eerste ontmoeting in New York met Abiodun Oyewole, een van de founding fathers van de Poets, was meteen raak. ,,Drie uur lang was hij aan het woord. Hij vertelde in geuren en kleuren zijn levensverhaal, plaatste het in de politieke context van de jaren zestig en toverde in één keer vijftig jaar zwarte geschiedenis tevoorschijn, compleet met gedichten en gezang.'' Een dag later sprak Otten af met Umar Bin Hassan. ,,Zijn vader was trompettist en, net als de mijne, zeer getalenteerd maar ook geestelijk in de war. Ook dat hele politieke van Umar sprak me aan. Zelf kom ik uit een links radicaal gezin. Tijdens die paar dagen had ik het gevoel: ik ben thuis, ik had hier moeten zijn.''

Otten ging terug naar New York met het plan om een roman over de Poets te schrijven. ,,Ik was er pas net en toen `BAM!' 11 September. Ik zat te ontbijten en liep naar buiten. Overal stroomden de mensen de straten op. Het was net die film, Independence Day. Ik was totaal in shock maar dacht: dat onderzoek moet doorgaan, hup, tanden op elkaar, you can do it. Het was zo schizofreen. Een dag later ging ik gewoon met de metro onder het WTC door naar Brooklyn om een interview te doen. Er zat haast niemand in, overal waren militairen met zwarte gezichten en kapjes op en ik dacht bij mezelf: wat goed, ik ga het redden!''

Een paar dagen later verliet Otten New York om Umar Bin Hassan op te zoeken in Detroit. Hij bracht haar in contact met zijn familie, zijn vrienden, iedereen die maar van belang kon zijn voor haar boek. ,,Alles kon. We reden vijf uur met de auto om zijn beste vriend op te zoeken. Daar ging ik op de bank zitten, zetten zij het op een zuipen en begonnen verhalen te vertellen. En ik maar luisteren.''

Vlak voor haar terugreis, in het appartement van de Iraanse muzikant Sassan Gari, wist ze ineens hoe ze haar boek moest vormgeven. ,,Sassan Gari had gezien hoe de vliegtuigen de Twin Towers invlogen. Toen Umar Bin Hassan en ik bij hem in zijn appartement in Brooklyn waren, liet hij zijn nieuwe composities horen.''

,,Het was mooi weer, buiten wapperde de was tegen de achtergrond van de rokende puinhopen van het WTC, en ik zag hoe Umar geïnspireerd raakte door die prachtige melodieën. Het was alsof er een nieuw gedicht werd geboren. Tegelijkertijd sprak ik met Sassan over Billie Holiday en Coltrane en ineens wist ik wat ik moest doen. Mijn verhaal moest dezelfde structuur krijgen als een jazzcompositie: fragmentarisch, met verschillende stemmen, moods, sferen. Het was een soort visioen. Ik had net het gevoel alsof het boek er al was.''

Eenmaal terug in Amsterdam werd ze onzeker. ,,Ik had al die echte mensen geÏnterviewd, maar wilde een roman schrijven. Kon ik dat wel doen? Toen heb ik Geert Mak gebeld, mijn vroegere mentor bij de Groene Amsterdammer. Hij zei: je kan alles doen, dagboeken, verhalen, brieffragmenten. Als je het maar verantwoordt. Wees vrij.''

Revolutionairen

Tot Ottens verbazing bleek dat er in de VS nog maar weinig over The Last Poets was geschreven. ,,Ze hebben zelf een boek uitgebracht, On a Mission (1996), daarin staat een biografie van Abiodun Oyewole en Umar Bin Hassan en een aantal van hun gedichten met een korte toelichting. Verder is het altijd hetzelfde verhaal: hoe ze revolutionairen waren, voorgangers van de rap en deel uitmaakten van de zwarte emancipatiebeweging.''

Volgens Otten worden de Poets ook altijd ten onrechte geassocieerd met een radicale beweging als The Nation of Islam. ,,Umar Bin Hassan, die eigenlijk Jerome Huling heet, bekeerde zich tot de islam, maar dat had niks met The Nation te maken, dat vond hij verschrikkelijk. Wel werd hij sterk beïnvloed door Malcolm X. Umar las zijn boek waarin Malcolm uitlegt waarom het zo goed is om een moslim te worden. Umar, in die tijd een echte hustler, ging zich erin verdiepen. Het idee dat het geloof hem rust zou geven, trok hem aan. Hij heeft zich zelfs aangesloten bij een moslim-sekte. Maar uiteindelijk vond hij dat maar niks. De Poets hebben nooit ergens bijgehoord. Ook niet bij de Black Panthers. Ze bleven altijd onafhankelijk.''

Otten wilde geen `wit boek' maar een `zwart boek' schrijven. Wat dat precies inhield wist ze zelf ook niet. Ze wilde vooral een persoonlijk verhaal optekenen en begon te schrijven op gevoel. Het resultaat werd een mengeling van impressies, gedachten, jeugdherinneringen, veel vanuit het perspectief van de moeders, zusters en andere familieleden van de dichters. Langzamerhand komt er een intiem beeld van het leven van Bin Hassan, Oyewole, Gylan Kain, Felipe Luciano en David Nelson naar boven.

Deze teksten worden afgewisseld met gedichten van The Last Poets zelf. ,,Door hun levensverhaal vanuit het perspectief van de vrouwen in hun leven te vertellen, begrijp je hun gedrag veel beter. Het draait allemaal om identiteit en kleur, maar daaronder schuilen herkenbare menselijke emoties. Voor mij was het een persoonlijke overwinning dat het me is gelukt om zo dicht tegen een ander aan te kruipen en mijn grenzen te verleggen.''

Toen de Poets eind jaren zestig met hun radicale gedichten kwamen, kwam dat hard aan bij de zwarte gemeenschap. Malcolm X was nog maar net twee jaar dood toen Gylan Kain in 1967 met het gedicht `niggers are very untogether people' kwam. Drie jaar later schreef Umar Bin Hassan ,,niggers are scared of revolution, niggers love anything but themselves.''

Maar hoe goed ze ook in staat waren om de problemen binnen de eigen gemeenschap te analyseren, de Poets konden hun eigen onheil ook niet afwenden. Umar Bin Hassan raakte in de jaren tachtig aan de crack. Abiodun Oyewole werd militant en kwam in de gevangenis terecht na een aanval op twee leden van de Ku-Klux-Klan.

Conflicten

Onderling gingen de Poets aan ruzies ten onder. Een tijd lang gingen ze zelfs uit elkaar. ,,Hun ego's botsten. Destijds, en nog steeds, hadden zwarte jongens amper de mogelijkheid om iets te zijn. Je kon in de fabriek werken, pooier worden of de muziek in gaan. Met dat laatste was je het beste af, kreeg je erkenning. Dat respect genoten de Poets ook, maar er was nauwelijks ruimte om dat maatschappelijk uit te bouwen. Nogal logisch dat ze daar ruzie over kregen. Dat gebeurt al bij de meeste bandjes, laat staan zo'n groep als de Poets.'' De conflicten liepen zo hoog op dat Jalal Nurredin, een van de Poets die Otten voor haar boek niet heeft gesproken, een paar jaar terug Umar Bin Hassan, vlak voor een concert in Parijs met een naald in zijn keel stak. Bin Hassan liep een infectie op en ging er bijna aan onderdoor. ,,Ik denk dat het jaloezie en vooral frustratie van zijn kant was. Het grote drama van deze mannen is dat ze precies, in een tijd van hoop en verwachting, zeiden wat er mis was. Niggers are Scared of Revolution. Ze maakten profetische gedichten over iets wat ook in henzelf schuilt. Dat hele negatieve en destructieve, daaraan ontkwamen ze zelf ook niet. Ik heb groot respect voor wie ze nu zijn en hoe ze boven zichzelf zijn uitgestegen. Umar Bin Hassan heeft een zware crackverslaving overleefd, zijn zus heeft hem op een gegeven moment van de straat geplukt. Nu blowt hij zelfs niet meer en heeft weer een band met zijn kinderen opgebouwd.''

Nadat Umar Bin Hassan door Jalal was neergestoken dacht iedereen dat hij wraak zou nemen. ,,Hij had inderdaad plannen om hem om te leggen maar dat heeft hij niet gedaan. Umar heeft de cirkel doorbroken. Je kunt alleen maar vooruitgaan als je zelf ook verandert. Dat is hem gelukt, hij gelooft nog steeds dat hij een beter mens kan worden. Dat is de boodschap van de Poets: als je echt iets wilt veranderen moet je bij jezelf beginnen. Je kan nooit zeggen dat de schuld alleen bij de onderdrukker ligt. Malcolm X was de eerste die dit verkondigde en zei dat zwarten naar zichzelf moesten als ze hun slavenmentaliteit wilden loslaten. De Poets hebben daar op een arstistiek niveau iets mee gedaan. Ze hebben iets moois gemaakt uit iets lelijks...Dat gegeven is zoiets geweldigs, het is een levensles. Je wordt namelijk heel sterk als je niet bang bent voor negatieve dingen. Zij zijn tot op de bodem gegaan en weer teruggekomen. Poëzie was daarin heel belangrijk, ze hadden iets om zich aan vast te houden en mee naar buiten te treden. Ze konden iets geven en kregen ook iets terug.''

Tot nu toe is De Laatste Dichters alleen in het Nederlands verschenen, maar Otten hoopt op een Engelstalige uitgave van haar werk. ,,Abiodun, Umar en ik zaten gisteren nog te dromen van een presentatie in Harlem, dat zou helemaal te gek zijn. En dan een optreden in het Apollo! Maar nee, nee, dat kan niet. Dat is te hoog gegrepen. Gewoon, in een klein boekhandeltje, vind ik ook helemaal top.''

Christine Otten. De Laatste Dichters. Uitg. Atlas, prijs €22,50.