Een lavalamp wees me de weg

Beeldend kunstenaar Saskia Olde Wolbers situeert haar video's in raadselachtige decors. ,,De mensen hebben geen idee waar ze naar kijken.''

Een oude wijk in Zuid-Londen met veel bedrijfjes tussen de woonkazernes. De tijd heeft er huisgehouden, maar sinds een paar jaar wordt er weer gebouwd en opgeknapt. Saksia Olde Wolbers (Breda, 1971) heeft er een atelier in een gebouw met van die Britse gele baksteentjes. Op één hoog achter werkt ze in een rommelige ruimte met uitzicht op een dak. Op een volle werktafel staat een serie kleine figuurtjes van gevouwen metaalgaas. Hier en daar zie je sporen van haar werk, zoals de aquaria waarin ze haar sets filmt.

Saskia Olde Wolbers won met haar zes minuten durende video Interloper een paar weken geleden de Beck's Futures Award (24.000 pond), na de Turner Prize de belangrijkste Britse prijs voor kunstenaars. Interloper was tot vorige week zondag nog te zien op de expositie van de tien genomineerden in de ICA, het Londense museumpje voor eigentijdse kunst aan de laan naar Buckingham Palace. In een zaaltje zitten zes mensen gebiologeerd te kijken naar de trage beelden. Ze luisteren naar een stem die in koel, vlekkeloos Engels zegt: ,,Weet u dat kikkers maanlicht nodig hebben om zich voort te planten, zeg ik tegen niemand in het bijzonder.''

Zonder dat hij in beeld komt, vertelt de man op hypnotiserende toon over wat hem overkwam sinds hij na negen maanden uit een coma ontwaakte en uit zijn lichaam opsteeg. Je kijkt intussen naar beelden van metalige voorwerpen en decors. Als de verteller het heeft over een operatiekamer zie je op het projectiescherm een bed met een lamp daarboven – niet realistisch, maar schetsmatig vormgegeven. Als de man het heeft over een kind dat geboren wordt, toont Olde Wolbers een nest tere, zilverkleurige eieren. Vrijwel niets beweegt, de actie komt van de camera die door de sets glijdt, en van die meeslepende stem.

Interloper gaat volgens Saskia Olde Wolbers over een man die zijn eigen karakter verzint. ,,Je luistert naar iemand die je meeneemt naar zijn eigen waarheid. Een `interloper' is iemand die iets op een clandestiene manier verstoort. Als de man buiten zijn lichaam treedt en zichzelf door het ziekenhuis volgt, kent hij even de waarheid – hij is korte tijd een interloper in zijn eigen wereld. De persoon zelf mist dat inzicht. Daar gaat het om: je kunt zelf dat inzicht niet krijgen.''

In de buurt van haar Londense atelier weet ze een parkje waar we in de zon praten over haar werk. Olde Wolbers kent de stad goed, ze zat er een paar jaar op de middelbare school en volgde er het brugjaar van de kunstacademie. In 1990 ging ze naar de Rietveld Academie in Amsterdam. Haar examenwerk op de Rietveld stelde niet zo veel voor, zegt ze. ,,Wat ik later heb gedaan is veel meer een aanloop naar mijn werk, zoals mijn expositie in een kamer in een Amsterdams grachtenpandje over een actrice uit de sciencefiction-serie Buck Rogers.''

Olde Wolbers herinnerde zich daaruit een scène met een reusachtige octopus die onder een woestijn leeft en die Buck en zijn metgezellin onder het zand sleurt. ,,Ik heb een museum ingericht over hoe `mevrouw Rogers' onder de woestijn verder leeft met een zoontje dat half mens, half octopus is. Ik exposeerde een babypakje met acht benen en een met kunststof gefixeerde zandvlakte. In het museum hing ik kaartjes en een boekje met uitleg.''

Na het Mary Rogers Museum werd haar werk steeds verhalender. ,,Video was een logische volgende stap omdat ik dan verhaal en beeld niet meer hoefde te scheiden.''

Bloemencorso

Haar eerste video werd een jaar later vertoond in het voormalige St. Pancras Hotel in Londen tijdens een open monumentendag. Bij een kamer met een muurschildering verzon ze een mevrouw Hay, die filmregisseuse wilde zijn en een studio had ingericht in het ruime toilet bij de kamer. Olde Wolbers maakte daar een klein decor van en filmde dat. De video draaide op een tv-scherm in de hotelkamer. Ondertitels vertelden dat de studio van Mary Hay tachtig jaar later als een soort graf van Toetanchamon werd gevonden. ,,Het was heel low key, het leken de beelden van een beveiligingscamera.''

Voor Octet (1997) liet ze zich inspireren door het verhaal van Mandy Allwood, een huisvrouw die na een vruchtbaarheidsbehandeling zwanger bleek van een achtling. ,,Het zou een sprookje kunnen zijn. Misschien wilde Mandy met acht kinderen een mythe worden en net als Peter Pan meedoen aan het bloemencorso met haar eigen sprookje.'' Olde Wolbers filmde zo'n miniatuur bloemencorso met een kasteel dat door acht kinderwagens wordt getrokken. Een voice-over van een meisje met een Frans accent vertelt hoe ze zwanger is geraakt. De rekwisieten zijn van metaalgaas, doorregen met dikke draadjes fluwelig chenille. ,,Het leken bloemetjes.''

Olde Wolbers had een stijl en techniek gevonden voor haar videowerken. Het zijn films van vijf of zes minuten met zelfgebouwde, levenloze, maar sfeervol gefilmde decors en een stem die een verhaal vertelt over relaties, identiteit en waarheid. Aan elke film werkte ze ongeveer een jaar lang. Ze experimenteert met effecten en materialen. Day-Glo (1999) – over een man die zijn vrouw verliest aan zijn jeugdige zelf in een virtual reality pretpark – was gemaakt met plastic verpakkingsmateriaal dat ze met een brander vervormde. In Kilowatt Dynasty (2000) – over de dochter van een Chinese tv-presentatrice en een actievoerder tegen een stuwmeer – maakte ze van aan elkaar geplakte verpakkingen een glazen onderwatergebouw. Bij Placebo (2002) – over de vriendin van een gehuwde man die doet alsof hij arts is – en Interloper (2003) – over die arts – bouwde ze sets van metaal en gaas met rekwisieten die bij een ziekenhuis horen. In Placebo staat de camera stil maar beweegt het decor. Verf die onder water als een huid aan het gaas hecht, laat los en druppelt en druipt horizontaal in lange draden door de beeld. Het effect is sprookjesachtig en vervreemdend. Het roept gevoelens op van vluchtigheid en angst. Een lavalamp bracht haar op het idee van de bewegende vloeistof. ,,Maar de was die daar in zit was te zacht en pas na maanden van zinloze experimenten ben ik op verf gekomen.''

Niet alleen om de techniek te beschermen, maar ook om het mysterie te bewaren wil ze er verder niets over zeggen. ,,De mensen hebben geen idee waar ze naar kijken. Ze denken dat het computeranimaties zijn.'' Je zou op een computer iets dergelijks kunnen maken, maar Olde Wolbers zweert bij het filmen van echte sets. ,,Dat geeft een andere scherpte. En zo geef ik het toeval een kans, met een computer moet je alles plannen. Het effect van de door het water vallende verf in Placebo had ik nooit kunnen voorspellen.''

In het parkje vraag ik naar haar nieuwe werk. Ze aarzelt. ,,Ik kan er nog niet veel over zeggen. Aan het einde van Interloper wordt een kind geboren. Mijn nieuwe video gaat over zijn ouders, die hij nooit gekend heeft – maar het zijn niet de personages uit de film. De tekst schrijf ik pas aan het einde.'' Ze hoopt de video, waar ze sinds oktober aan werkt, over een jaar af te hebben. ,,Er zal iets komen waarvan ik weet dat dat het is. Maar ik heb nog geen deadline. ''

Parkeerplaatsen

Al haar video's zijn gebaseerd op gebeurtenissen uit de werkelijkheid. ,,Het documentaire aspect is belangrijk voor me – het moet uit het leven gegrepen zijn, hoe ireëel het verhaal en het beeld ook zijn. De voice-over moet echt en waar klinken, zodat je de gekheid gelooft. Dat je niet weet of iets kan of waar is.''

Interloper is net als eerder Placebo geïnspireerd door het drama van Jean-Claude Roman uit Genève, die, tot hij zijn vrouw, kinderen, ouders en hun hond in 1993 vermoordde, twintig jaar een schijnleven leidde als succesvol arts. Hij bracht zijn dagen door op parkeerplaatsen en in restaurants terwijl zijn omgeving dacht dat hij werkte. Over zijn leven heeft Nicole Garcia de speelfilm L`Adversaire (2002) gemaakt. Het boek van Emmanuel Carrère, waar Garcia zich op baseerde, heeft Olde Wolbers natuurlijk gelezen. ,,Het is een goed boek maar je krijgt uiteindelijk geen inzicht in zijn psyche. Claude Roman zegt zijn naasten te hebben vermoord om ze te beschermen tegen wie hij was. En hij was niks. Je ziet wel vaker dat mensen in een fantasiewereld gevangen zitten. Zoals het Kamerlid Tara Singh Varma, zij geloofde echt dat ze doodging aan kanker.''

Saskia Olde Wolbers heeft zich verdiept in dat pseudologica fantastica syndroom. Ze sprak mensen die getrouwd zijn met zulke dwangmatige leugenaars. Ze leest voor haar nieuwe video over de vrouw die op 23-jarige leeftijd ontdekte dat ze het kind was van de filmster Clark Gable. Haar moeder beweerde altijd dat ze geadopteerd was. Ook leest ze de roman Lost Steps van de Cubaanse schrijver Alejo Carpentier over een componist uit New York die naar de jungle verhuist. En over de multimiljonair Rockefeller, die in de jungle verdween. En over kinderen als Kaspar Hauser, die zonder contact met andere mensen in een boshut opgroeide. ,,Het verhaal onttrek ik vervolgens aan die bronnen. Het moet weg van de realiteit. Ik maak geen speelfilm. Het gaat me om een suggestie van film.'' Ook in de nieuwe video, een werktitel is er nog niet, zal ze weer kleine decorstukken van gaas onder water filmen. ,,Het zal zich afspelen in de jungle en het wordt deze keer erg kleurig.''

Vijf van haar videoverhalen zijn samen in boekvorm verschenen. Het heeft wel wat van een Bommelstrip, met telkens vier beeldjes boven een paar kolommen tekst. De beelden zijn zelfs op klein formaat van een lokkende betovering. De lof voor haar teksten verbaast Olde Wolbers. ,,Ik vind schrijven het moeilijkste van alles. Ik zou geen boek kunnen schrijven. Mijn verhalen zijn meer als liedjes, met de kracht van een kort stukje. Ik ben vooral visueel ingesteld en ik zou niet zonder beeld kunnen en de atmosfeer die dat creëert. Beeld en tekst zijn bij mij niet elkaars illustratie: ze lopen `out of sync'.''

De expositie `Beck's Futures' is tot 1/8 in CGA, Glasgow. Het boek `Now that Part of Me has become Fiction' is verschenen bij Artimo. De gelijknamige tentoonstelling is tot 27/6 in de Kunsthalle in St. Gallen, Zwitserland. In september exposeert ze bij galerie Interim Art in Londen.