De ama's van Euripides

De Amerikaanse regisseur Peter Sellars heeft De Herakliden van Euripides bewerkt tot een hedendaagse tragedie, waarin jonge asielzoekers meespelen.

ls Peter Sellars voor het eerst Nederland bezoekt om te werken aan zijn voorstelling The Children of Herakles – naar de tragedie De Herakliden van Euripides – is het februari. Om precies te zijn 18 februari, een week nadat de Tweede Kamer instemt met het omstreden plan van minister Verdonk om 26.000 asielzoekers uit te zetten. Peter Sellars (1957) blijkt tot in details op de hoogte. Het is opvallend, zegt Sellars op het kantoor van het Holland Festival, hoe actueel Euripides' stuk na 2.400 jaar nog is: ,,Euripides laat zien hoezeer een samenleving in verwarring raakt wanneer grote groepen vreemdelingen binnenkomen. Het is onmogelijk dat alles dan hetzelfde blijft.''

Inderdaad laat De Herakliden (429 v.Chr.) zich lezen als een spoedcursus omgaan met vreemdelingen. Na de dood van Herakles wenden diens nazaten zich als smekelingen tot de verlichte democratie Athene en vragen om asiel. Maar elke stad die ze opneemt, krijgt te maken met de oorlogsdreiging van Eurystheus, Herakles' levenslange vijand. Met tussenkomst van Zeus verslaan de Atheners Eurystheus' leger, maar daarmee is de ellende niet voorbij. Eurystheus wordt namelijk gevangen genomen, en Atheners en vreemdelingen beraden zich over wat er met de krijgsgevangene moet gebeuren.

The Children of Herakles ging al in 2002 in première, maar is bij elke herneming weer nieuw. Telkens snijdt Sellars de voorstelling toe op de migratiepolitiek van het land waar gespeeld wordt, en telkens doen er asielzoekers uit dat land in mee – in Duitsland Koerden, in Italië Afrikanen en Irakezen in Frankrijk. Ook de speelplek verschilt per land: In Parijs werd de voorstelling gespeeld in de migrantenwijk Bobigny, in Duitsland in Bottrop, waar een grote Koerdische vluchtelingengemeenschap is. Maar in Rome koos Sellars voor het Teatro Valle, het duurste commerciële theater van de stad.

In elk land recruteert Sellars ten slotte een stuk of twintig asielzoekerskinderen die de statenloze kinderen van Herakles zullen spelen, de ama's (alleenstaande minderjarige asielzoekers) van Euripides. Opname van deze verweesde groep is voor de Atheners geen sinecure, benadrukt Sellars. ,,Euripides doet veel moeite om deze groep kinderen angstaanjagend af te schilderen. Het zijn je reinste criminele jongeren, terroristen en wat er tegenwoordig allemaal niet aan scheldwoorden op deze mensen wordt geplakt, de zwart-wittaal die is ontworpen om mensen te brandmerken van wie we de problemen niet onder ogen willen zien.''

,,Tegenwoordig wordt deze taal geïmporteerd uit Amerika, maar uiteindelijk hebben de meeste politici hem geleerd van onze goede vriend meneer Goebbels. Goebbels heeft uitgevonden hoe je de kwetsbaren de schuld geeft. En hoe dat de aandacht afleidt als het economisch tij tegenzit en de middenklasse onzeker is over zijn toekomst. Een erg succesvolle strategie.''

Peter Sellars laat zijn handelsmerk horen, zijn schor-schelle schaterlach. Hij komt al sinds 1982 op het Holland Festival, en in al die jaren is hij weinig veranderd. Nog altijd doet hij met die lach en zijn spijkerbeddenhaar erg aan het stripfiguurtje Woody Woodpecker denken. Nog altijd is ook zijn energie die van een tekenfilm – het lukt hem nauwelijks op zijn stoel te blijven zitten – en zet hij zonder adempauze vraagtekens bij de gevestigde orde.

Meer dan als kunstenaar - hij werkt in de belangrijkste theaters en operahuizen ter wereld - ziet Sellars zichzelf als `cultureel activist'. Zijn actualiseringsdrift is even consistent als nietsontziend. Eind jaren tachtig wekten zijn revolutionair-moderne ensceneringen van Mozartopera's bewondering (in 2006, het 250ste geboortejaar van Mozart, krijgt hij in Wenen de vrije hand). Debussy's Pelléas en Mélisande, in 1993 openingsvoorstelling van het Holland Festival, bleek zich goed af te kunnen spelen in een Amerikaanse strandvilla, omgeven door dakloze zwervers.

Lang niet altijd verdragen actualiteit en lyriek elkaar even goed. Stravinsky's The Rake's Progress in de versie van Sellars (1998) speelde zich af in cellenblok 23 van een Californische gevangenis, wat bepaald niet rijmde met de verwijzingen naar slavenhandel, Londen en Tories in W.H. Audens libretto. Als directeur van festivals in Los Angeles en Adelaide probeerde Sellars met wisselend succes bruggen te slaan tussen elitekunst en straatcultuur. In Los Angeles vormde hij bendeleden om tot verdienstelijke acteurs, in Adelaide werd hij ontslagen toen publieksaantallen kelderden en schulden opliepen.

Sellars begeleidt zijn werk met een stroom lezingen en workshops, waarin het steeds gaat over de rol van de kunst in het tot stand brengen van het democratisch en multicultureel ideaal. Daarvoor is kunst bedoeld, vindt hij. ,,Shakespeare noemde zijn theater The Globe, en niet The Corner.''

,,Hoe meer het entertainment oprukt'', betoogt Sellars, ,,hoe meer theater voor mij teruggaat op zijn klassieke oud-Griekse functie; die van uitlaatklep voor, en spiegel van democratie. Theater is: mensen ontmoeten als je gelijken. Ongelijkheid is de grootste bron van conflicten in de wereld. Iedereen moet zich inspannen om die kloof te overbruggen, ook in zijn eigen omgeving. Dat begint er dus mee dat je anderen ontmoet in de publieke ruimte, op gedeeld terrein waar je fris tegenover elkaar kan staan.''

,,Het theater is bij uitstek zulk terrein. Ik merk dat aan de kinderen die meedoen in de voorstelling. Ik spreek met die kinderen, en dat alleen al vinden ze doorgaans verbazingwekkend, want meestal gaan de gesprekken over hun hoofden heen. Ik vraag ze wat hun ouders doen, waar ze zijn opgegroeid, wat ze graag zouden willen doen in hun leven. Hun vader was misschien een computerspecialist die nu als bouwvakker werkt of, zoals in Europa, helemaal niet mag werken.In hun verhalen schuilt de geschiedenis van onze tijd. Het is goed om zo over immigratie te praten, in het theater, als mens tegenover mensen, zonder politie, zonder angst. Zo draagt theater bij aan democratie. Dit in tegenstelling tot de televisie, die er juist voor zorgt dat we niet meer met elkaar in contact komen.''

U laat zoals meer kunstenaars de realiteit een steeds groter deel uitmaken van uw werk. Theater over vluchtelingen is niet meer genoeg, er doen echte vluchtelingen mee. Ook krijgt het publiek naast de voorstelling lezingen, discussies en documentaires voorgeschoteld. Schiet het theater wat zeggingskracht betreft tekort?

,,Ik ben me van die ontwikkeling bewust. Inderdaad zie je in film, beeldende kunst en literatuur dat fictie en non-fictie naar elkaar toekruipen. Dat komt doordat de combinatie van beide het meest oplevert. Fictie blijft de enige manier om de waarheid te raken, en de werkelijkheid is nodig om de verbeelding vervolgens de vrije teugel te geven. Er komt nog iets bij: de kunst richt zich meer op de werkelijkheid sinds grote delen van onze werkelijkheid fictie dreigen te worden, of dat al lang zijn. Dat geldt in elk geval voor onze politieke werkelijkheid, en voor het gros van de verhalen die ons als waar gepresenteerd worden, bijvoorbeeld dat ons huwelijk gelukkig zal worden als we van shampoo veranderen. Zelfs wetten worden gebaseerd op fictie. In Californië werd in 1994 een wet aangenomen die immigranten verbood medische hulp in te roepen of hun kinderen naar school te sturen. De eerste zin van die wet luidde: `We, the people of California, are suffering.' Ooit zo'n sprookje gehoord? Iedereen die naar Rwanda kijkt, weet dat dat een leugen is.''

,,De politici gaan de shampoobeloftes achterna. Niet alleen in Amerika, maar overal ter wereld verliezen politieke discussies hun realiteitsgehalte; ze hebben doorgaans nog maar weinig uit te staan met de wereld waarin de meeste burgers hun dagelijks leven doorbrengen. Politici praten over vluchtelingen, maar er zijn er maar weinig die echt contact met ze onderhouden. Als we over vluchtelingen gaan praten, laat staan beslissen, moeten we ze eerst eens in de ogen kijken. In het theater kan dat.''

U heeft oud-premier Lubbers uitgenodigd voor de openingsceremonie. Als hoofd van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR vertegenwoordigt Lubbers alle vluchtelingen ter wereld en kijkt ze waarschijnlijk regelmatig in de ogen. Waarom nodigt u minister Verdonk niet uit?

,,Misschien dat ik minister Verdonk nog uitnodig, al denk ik niet dat ze er op in zou gaan. Eerlijk gezegd zou ik ook niet veel van haar bezoek verwachten. Haar bijdrage aan het debat is weinig interessant, die bestaat voornamelijk uit slogans en soundbites, zoals bij de meeste politici. De polariteiten die ze gebruiken zijn vals, de vragen die ze stellen misleidend. Het allerergste is dat de politici weigeren hun bastion van abstractie te verlaten. Daarom ga ik grenswachten uitnodigen, mensen van de Immigratie en Naturalisatiedienst, de mensen die de besluiten moeten uitvoeren. Zij zullen vertellen hoe dat voelt.''

Beziet u dergelijke bijeenkomsten niet veel te idealistisch? Het publiek knikt meewarig, drinkt champagne na afloop en gaat dan weer naar huis.

,,Ik heb altijd in Salzburg gewerkt, in Wenen en op het operafestival van Glyndebourne. Ik werk voor de machtigste, rijkste mensen op aarde, maar ik combineer dat met mijn werk tussen de daklozen van LA, bij het Los Angeles Poverty Department. Het gaat erom dat je de uitersten met elkaar in contact brengt. Kunstenaars behoren tot de zeldzame mensen die het vermogen hebben om contact te maken met die beide gesloten bolwerken.''

Omdat ze de status quo maar zelden echt bedreigen.

,,Dat is niet gezegd. Je kunt de uitwerking van een kunstwerk niet meten. Het gaat in de kunst niet over maximale penetratie van een bepaalde markt, of het winnen van instemming in zoveel miljoen huishoudens. Het kan best dat ik in een workshop twee straatkinderen diep raak, en dat dat het enige meetbare resultaat is dat ik in een jaar behaal. Je weet als maker nooit wie er in de zaal zit, je weet nooit hoe diep iets doordringt. Sommige mensen zijn volstrekt niet gevoelig voor wat ze in een theater zien; meestal zijn dat degenen die je die staande ovatie brengen. Je mag ze dat niet verwijten. Je kan ook niet concluderen dat ze zo hard en defensief zijn dat ze ongevoelig zijn geworden. Als iemand echt diep geraakt is, zal hij het misschien juist niet laten zien.''

In plaats van een immigrantenwijk als Bobigny koos u in Amsterdam de Beurs van Berlage voor uw stuk, vroeger een bolwerk van de financiële elite, nu van de gevestigde culturele elite. Waarom?

,,Mijn strategie verschilt per land. In Nederland wil ik net als in Rome een elitelocatie. Ik wil alle opinion-leaders, politici en culturele kopstukken bij elkaar hebben, om te laten zien: dit is de grond waarvan jullie dachten dat het je machtsbasis was, en deze grond is het die jullie zullen moeten delen. Of, om het minder grimmig te stellen: dit is de plek waar jullie het eeuwenoude gastvrijheidsritueel gestalte zullen moeten geven, dat de Grieken zo hoog in het vaandel hadden en dat ook in de koran beschreven staat. Met de vreemdeling deel je alles wat je hebt. Het gaat me er om Afrikaanse en Afghaanse vluchtelingen in zo'n context te halen, met een serieus rood tapijt en dure hapjes en champagne en een publiek dat rekent op een rimpelloze avond in eigen kring.''

Waarop legt u in de Nederlandse voorstelling de nadruk?

,,Ik zoek altijd naar wat volgens mij in de discussie ontbreekt. In Nederland valt mij de sterke verandering op in atmosfeer en klimaat. De grens tussen wat is toegestaan en wat niet, is in dit land de afgelopen jaren op een shockerende manier veranderd. Ik ken dat mechanisme, het komt voort uit een typisch Amerikaanse, door televisie aangejaagde deal tussen de geldelite en de trash-cultuur die zegt: laat je nu eens zien op je allergrofst en allerbeestachtigst, en dan zullen we voor je juichen alsof dat een prestatie is. Dat verkeerde lef dringt vervolgens door in de politiek, zelfs tot in de christelijke politiek.''

,,Rechtse politici werken tegenwoordig met waardenstelsels waarvan je schrikt en waaraan hoogst noodzakelijk tegenwicht moet worden geboden. Helaas schijnt het voor links momenteel heel moeilijk te zijn met een werkelijk alternatief te komen. Materiaal genoeg dus, maakt u zich geen zorgen. We will have this play echo this country in some amazing ways.''

The Children of Herakles: 4 t/m 9 juni in de Beurs van Berlage, Amsterdam. Op 5 juni is er een themamiddag rond Sellars in het Theater Instituut in Amsterdam. Zie www.hollandfestival.nl