`Ik wil heus ook een ander stelsel'

Premier Balkenende en minister De Graaf opperden gisteren dat er eventueel met steun van oppositiepartij PvdA een nieuw kiesstelsel kan komen. VVD-leider Van Aartsen is boos.

Nee, zijn dreigement dat het crisis in de coalitie is als het kabinet zónder regeringspartij VVD, maar mét oppositiepartij PvdA een nieuw kiesstelsel maakt, dat neemt VVD-fractieleider Jozias van Aartsen niet terug. ,,Dat kan natuurlijk niet!'', roept hij vanmorgen in zijn werkkamer uit. ,,We moeten strikt zakelijk handelen, maar laten we het wel in coalitieverband oplossen. En laten we er de tijd voor nemen. Ik speel het wat scherp, maar daar zijn al mijn inspanningen op gericht. Dit gaat wel over het functioneren van de democratie.''

Van Aartsen is geïrriteerd over zijn coalitiegenoten. Gisteren opperden eerst premier Balkenende (CDA) tijdens een ontbijtrede en daarna minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) in de Tweede Kamer dat met de alternatieve voorstellen van CDA en PvdA wel een meerderheid voor een nieuw kiesstelsel kan worden gevonden. Want met de voorstellen van het kabinet zelf lukt dat vooralsnog niet. Niet alleen de VVD, maar ook alle andere partijen behalve D66 steunen dat voorstel niet.

Al sinds december overleggen de fractievoorzitters van de drie coalitiepartijen met regelmaat over het kiesstelsel. Vorige week vond voor de tweede keer een variant op het oude paarse Torentjesberaad. ,,Al ben ik er geen voorstander van'', toog Van Aartsen naar het ministerie van Binnenlandse Zaken voor overleg met premier Balkenende, de vice-premiers Zalm en De Graaf en de fractievoorzitters Verhagen (CDA) en Dittrich (D66). ,,In mijn perceptie was er toen min of meer de understanding dat het debat in de Kamer gisteren zou eindigen met de conclusie van De Graaf dat hij meer tijd zou nemen om de argumenten van de partijen nog eens te bestuderen.'' Gisteren waren Balkenende en De Graaf duidelijk: over alternatieven kan worden gesproken, maar geen uitstel.

U verwijt hun zich niet aan de afspraak te gehouden?

,,Laat ik het zo zeggen: ik heb een nare smaak aan de broodjes overgehouden. Ik heb nooit gepleit voor uitstel, dat is niet het woord dat ik gebruikt heb. Maar ik heb wel gezegd dat we meer tijd nodig hebben, zeg tot in september. Ik heb al eerder gezegd dat we de tijd moeten nemen voor een goede hervorming van het kiesstelsel. En de voorstellen van De Graaf zijn niet goed. De premier kan wel zeggen dat in een jaar heel veel denkwerk kan worden verricht. Maar niemand kan de VVD verwijten dat we de tijd niet goed hebben gebruikt. Pas in april hebben we de eerste debat met De Graaf gehad. En toen heeft hij alle alternatieven voor zijn voorstellen in de prullenbak gemieterd. En de passage in het regeerakkoord is onduidelijk, daarmee kan je nog allerlei kanten uit. Dus het is niet vreemd dat wij ook meerdere voorstellen onderzocht willen zien, we hebben ook drie alternatieven aangedragen.''

Het regeerakkoord is wel duidelijk. Daar staat: binnen twaalf maanden een wetsvoorstel naar de Raad van State. Dat is nu.

,,Ja, dat is wel duidelijk. En daarvan zeg ik: is het nu zo'n drama om daar een beetje van af te wijken. Maar er staat nog meer...'' Van Aartsen pakt het regeerakkoord erbij en krast rode strepen bij de laatste zin van de passage over het kiesstelsel: ,,Bij de voorbereiding van voorstellen worden ook andere varianten betrokken die het eigen mandaat van volksvertegenwoordigers benadrukken.'' Dat is niet voldoende gebeurd, vindt hij. ,,Je kan ook de voorkeurstemmen van de kiezer laten bepalen wie er in de Kamer komt. Dan heb je maar één stem nodig.''

Verzet de VVD zich tegen alle hervormingen die een tweede stem invoeren dus tegen de alternatieven van het kabinet, CDA en PvdA?

,,Wij hebben ook een variant voorgesteld met een tweede stem, maar dan om 150 Kamerleden te kiezen. Waar het om gaat is dat je geen tweede stem moet invoeren waarvan de kiezer niet snapt waarvoor die dient. Het voorstel van De Graaf is te ingewikkeld. En wat CDA en PvdA willen is weer een model waarbij de districtskandidaten bijna alleen bij die twee grootste partijen terechtkomen. Maar wat heeft de kiezer van de ChristenUnie, of de VVD, of D66, nu aan een tweede stem die alleen die twee partijen kleur geeft? Ik zeg: laten we de tweede stem liever reserveren voor bijvoorbeeld het kiezen van de minister-president, zodat de kiezer ook daadwerkelijk iets te zeggen krijgt over de macht. Dat staat ook in het regeerakkoord, dat we zouden kijken wat we kunnen doen met de gekozen minister-president. Laten we eens werk maken van die passage!''

De VVD zet zichzelf buitenspel omdat u verschillende voorstellen heeft. U weet niet wat u wil, zeggen uw coalitiegenoten.

,,Van mij wordt iedere keer weer een geloofsbelijdenis gevraagd, maar niemand hoeft er aan te twijfelen dat ik een hervorming van het kiesstelsel wil. Ik heb al vaker gezegd dat ik voorstander ben van een verdergaande hervorming. Maar laten we nu niet, in afwachting daarvan, iets gaan doen waarmee we de democratie mollen. Ik houd me aan de afspraken, we willen in coalitieverband tot een oplossing komen. En ik ben bereid tot íedere diepte-investering die daarvoor nodig is. Ik wil meer tijd, juist om te voorkomen dat we in de problemen komen omdat er geen goed wetsvoorstel ligt.''