'Geen koran maar democratie'

Het lijkt vaak alsof fundamentalisten het politieke debat in het Midden-Oosten monopoliseren. Maar in Syrië wordt gewerkt aan een heel ander politiek vertoog.

Een rasprovocateur. Dat is de reputatie die de Syrische schrijver Abdulhamid Ammar zich verwierf met zijn eerste roman Menstruation (in het Nederlands vertaald als `Een verborgen leven'). Het boek, een speurtocht naar zuiverheid en onzuiverheid in een repressieve maatschappij à la Syrië, bevat een flink aantal scenes waar fundamentalistische moslims van zouden gruwen. De zoon van een imam snuffelt aan gebruikte tampons. Een getrouwde vrouw begint een relatie met een lesbische vriendin. En diezelfde vrouw maakt zich boos dat haar echtgenoot haar dwingt zijn ,,miezerige sperma'' door te slikken. Heeft God, zo vraagt zij zich af, ,,niet voorzien dat Zijn uitverkoren strijders, Zijn mujahedeen, het op een dag aan hun vrouwen te eten zouden geven?''

Maar als het boek, dat in het Engels werd geschreven en niet in het Arabisch is vertaald, iets duidelijk maakt dan is het wel dit: zuiverheid vind je niet door klakkeloos de geboden van een religieus boek na te volgen, iedereen moet voor zichzelf ontdekken wat zuiver is en wat niet.

Bond Ammar in zijn in 2001 verschenen roman de strijd met het moslim-fundamentalisme aan op louter literair niveau, nu heeft de Syriër ook de politieke arena betreden. Via zijn website `Tharwa' wil Ammar niets minder dan een politieke revolutie in het Midden-Oosten tot stand brengen. ,,Wat ik voorstel'', aldus de Syriër in zijn kantoor in Damascus, ,,is dat we een seculier alternatief ontwikkelen voor het moslim-fundamentalisme.'' Het probleem in het Midden-Oosten, aldus Ammar, is dat de Europese staten ten tijde van het kolonialisme bepaalden hoe de grenzen zouden zijn. Het resultaat is dat zo ongeveer alle Arabische staten minderheden bevatten. In het geval van Syrië zijn dat onder anderen de Koerden. Na de onafhankelijkheid grepen veel regimes in het Midden-Oosten naar allerlei `ismes' in een poging van die heterogene bevolkingen een eenheid te maken. Zo ontstonden er allerlei regimes die zich beriepen op socialisme, communisme, pan-arabisme en ga zo maar door. ,,Maar al die ismes hebben absoluut niets bereikt'', aldus Ammar. En doordat al die ismes, die veelal uit het westen waren overgenomen, zo faalden, leek er voor velen in het Midden-Oosten maar één logisch alternatief – teruggaan naar de islam.

Maar volgens Ammar gaat het er juist om een nieuw alternatief te ontwikkelen. Geen ismes, maar vooral geen islam. ,,Staten moeten zich niet op ideologieën baseren'', aldus Ammar, ,,maar simpelweg functioneel zijn''. In de praktijk komt die functionaliteit er op neer dat staten in het Midden-Oosten democratisch moeten worden, een rechtsstaat moeten scheppen en minderheden culturele rechten moeten geven. Omdat die minderheden in het Midden-Oosten vaak de knoet voelden van de heersende ideologieën, zijn zij misschien meer ontvankelijk voor een roep om democratisering. Vandaar dat het Tharwa-project zich specifiek op hen richt.

Volgens Ammar is Syrië een goed voorbeeld van hoe zijn ,,functionele staat'' er in de praktijk zou kunnen uitzien. Omdat het regime in Damascus het pan-arabisme hoog in het vaandel heeft staan, voelden veel Koerden zich een onderdrukte minderheid. ,,Syrië zou een model à la Wales (in het Verenigd Koninkrijk) moeten volgen'', aldus Ammar. ,,Daar worden culturele rechten nu in de praktijk gebracht en iedereen lijkt min of meer gelukkig. Koerden in Syrië zouden ook hun rechten moeten krijgen: volledig burgerschap en culturele rechten zoals hun eigen media.'' En zo lijkt het recept van Ammar voor het Midden-Oosten duidelijk: geen koran maar democratie en geen ideologie maar burgerrechten en vrijheid.

De schrijver beseft zelf terdege dat zijn recept vrij utopisch is en in een land als Syrië, dat geen democratische traditie heeft, pas op langere termijn kan worden uitgevoerd. Maar desalniettemin is de onderneming, aldus Ammar, van het allergrootste belang: ,,Iedereen beseft in het Midden-Oosten dat het anders moet.''

De Syrische autoriteiten, die het internet nauwkeurig in de gaten houden, hebben de website van Tharwa nog steeds niet gesloten. Echt onbegrijpelijk is dat overigens niet want Syrië is van oudsher een seculiere republiek die niets meer vreest dan moslim-extremisme. Maar pikant is het wel. Want zien de Verenigde Staten Syrië vooral als een schurkenstaat die steun levert aan terroristische bewegingen zoals het Libanese – fundamentalistische – Hezbollah, veel Syriërs zien hun land als een van de weinige plekken in het Midden-Oosten waar alternatieven ontwikkeld kunnen worden voor het fundamentalisme.

Niet alleen Ammar heeft in Damascus de strijd met de politieke islam aangebonden. Akram is een van de redacteuren van het blad Maaber, dat alleen in elektronische vorm op het Internet verschijnt. Het blad is ,,filosofisch'' van karakter, aldus de Syriër. En misschien zelfs eerder spiritueel dan filosofisch: de geestelijk vader van het tijdschrift, Nadra al-Yazeji, is een Syrische christen die zoveel elementen uit oosterse filosofieën in zijn denken heeft betrokken dat hij misschien het beste te omschrijven is als pantheïst. Meer dan het beeld van de almachtige God van de islam, die de baas is van de schepping en waar je je als mens aan hebt te onderwerpen, stijgt uit de pagina's van Maaber het beeld op van God als levenskracht, die zich binnen de schepping maar ook in de mens manifesteert. Het moslim-puristische regime in Saoedi-Arabië besefte al snel hoe ver het blad afstond van de islam en verbood het. ,,Ik verwacht, eerlijk gezegd, dat Egypte snel gaat volgen'', aldus Akram.

Ondanks het abstract-theologische uitgangspunt is het blad een baken geworden voor mensen in het Midden-Oosten die genoeg hebben van de fundamentalistische islam en op zoek zijn naar een alternatief. ,,Volgens onze gegevens'', aldus Akram, ,,worden er elke dag 3.000 pagina's op onze website geopend en hebben we 1.000 bezoekers.'' Naast bezoekers uit de Verenigde Staten zijn er ook veel uit de Emiraten en zelfs Israël. Toen het blad een serie artikelen publiceerde over een nieuwe interpretatie van de islam kreeg de site een groot aantal hits uit Saoedi-Arabië; de site is vandaar via schaduwwegen op het internet te bereiken. Zo populair is Maaber nu in dat land, aldus Akram, dat de redactie praat met Saoedische intellectuelen over het idee om het blad als e-mail te versturen zodat de autoriteiten moeilijker een stokje voor de distributie kunnen steken.

Maar ook op andere terreinen biedt het blad een alternatief. Het elektronische magazine gelooft erg in de traditie van geweldloos verzet van Gandhi en verwerpt bijvoorbeeld de aanslagen van Hamas. ,,Mede daarom hebben Palestijnen en Irakezen contact met ons opgenomen, omdat zij een organisatie willen oprichten die zich verzetten tegen geweld'', zegt Akrams mederedactielid Dimitri. Trouwe lezers beschouwen het blad als een vraagbaak voor de grote vragen van het of zelfs hun leven. Alles kan in het blad, dat – ongekend voor Syrië – zelfs links heeft naar (anti-zionistische) joodse organisaties in Israel. ,,Maar geen fundamentalisme'', onderstreept Akram. ,,Geen fundamentalisme, daar ligt voor ons de grens.''

www.tharwaproject.com

www.maaber.org