EU voorbij VS in Latijns-Amerika

De regeringsleiders van Latijns-Amerika en Europa proberen morgen in Mexico een akkoord te bereiken over betere economische en politieke samenwerking.

Guadalajara is eigenlijk wel een treffend voorbeeld. In het historische centrum van deze snikhete Mexicaanse miljoenenstad is de afgelopen weken gepoetst, getimmerd, geverfd en geasfalteerd. ,,Het is raar om overal metselaars te zien die werken als nooit tevoren. En nog gekker is dat ze nog snel en goed werken ook'', schrijft Fabián Servín Martínez in een ingezonden brief gisteren in de lokale krant Mural. Maar wat zou het fijn zijn, concludeert de briefschrijver, als ook de sloppenwijken een likje verf krijgen.

Staatsleiders en hoge vertegenwoordigers van in totaal 33 Latijns-Amerikaanse en 25 Europese landen beginnen morgen in het streng beveiligde Guadalajara aan een tweedaagse top. De inzet is betere samenwerking tussen beide continenten. Economische integratie is een van de voornaamste thema's.

De Europese Unie en het Zuid-Amerikaanse handelsblok Mercosur (Brazilië, Argentinië, Paraguay en Uruguay) bekijken bijvoorbeeld of ze al in oktober een handelsakkoord kunnen sluiten. Het zou de eerste keer zijn dat de EU met een andere groep landen zo'n overeenkomst bereikt. ,,Dan ontstaat de grootste vrijhandelszone op de planeet'', aldus de Europese commissaris voor handel, Pascal Lamy. De kans op succes wordt groot geacht.

Een van de voorwaarden voor Europa is evenwel hetgeen op de top in Guadalajara nogal cryptisch ,,sociale cohesie'' wordt genoemd. Het is ook het onderwerp van de briefschrijver. ,,Europa is best bereid de markt te openen en landbouwsubsidies te verminderen zodat Latijns-Amerikaanse landen een nieuwe afzetmarkt krijgen. Maar dan moeten regeringen er wel voor zorgen dat de hele bevolking kan profiteren van de nieuwe inkomsten. Nu worden in Latijns-Amerika alleen maar de superrijken nog rijker'', aldus een Europese topdiplomaat.

De EU becijfert dat slechts 9 tot 15 procent van de verdiensten in Latijns-Amerika terechtkomen bij veertig procent van de bevolking. Europa spreekt van ,,schandelijke inkomensverschillen''. De rijke Latino's bouwen separate, ommuurde woonsteden met alle mogelijke voorzieningen afgeschermd door privé-legertjes. De armen klonteren samen in bordkartonnen of golfplaten onderkomens.

Zo'n 220 miljoen van de 520 miljoen inwoners van Latijns-Amerika en de Caraïben leven onder de armoedegrens, sociaal afgesloten van de weg naar een beter bestaan. De misdaad groeit in die omstandigheden onbarmhartig en neemt ,,alarmerende vormen'' aan, aldus een recent VN-rapport.

Als Europa en Mercosur een handelsverdrag sluiten, zullen de inkomsten aan beide kanten jaarlijks met drie miljard stijgen, voorspelden zakenmensen gisteren op een symposium hier. De Latino's kunnen bij een overeenkomst meer landbouwproducten kwijt. Europese bedrijven mogen meedingen bij de constructie van publieke werken en ook banken en verzekeringsbedrijven profiteren. Bedrijfstakken waarin vanouds Nederlandse bedrijven, na Spanje de voornaamste Europese investeerders in Latijns Amerika, uitblinken.

De topbijeenkomst illustreert dat Europa bezig is de Verenigde Staten in dit continent links in te halen. De al jaren lopende onderhandelingen over een Amerikaanse vrijhandelszone van Alaska tot Vuurland zitten in het slop. Het lijkt op dit moment vrijwel zeker dat de streefdatum om per 1 januari aanstaande de zogeheten Free Trade Area of the Americas in te voeren, niet zal worden bereikt.

Dat heeft vooral een economische oorzaak. De Verenigde Staten zijn tot nu toe niet bereid landbouwsubsidies aan eigen boeren te verminderen. Veel regeringen in Latijns-Amerika vrezen daarom dat wederzijdse openstelling van markten vooral eenrichtingsverkeer naar het zuiden zal opleveren. En nog meer Amerikaanse shopping malls en fast food ketens in Latijns-Amerika wordt hier niet door iedereen gezien als vooruitgang.

Maar de toenadering tussen het oude en nieuwe continent heeft ook een politieke reden. De afgelopen 1,5 jaar hebben de Mercosur-landen Brazilië, Argentinië en Paraguay een linkse president gekozen en de Uruguayanen zullen dat dit najaar waarschijnlijk ook doen. Onder aanvoering van Lula (Brazilië) en Kirchner (Argentinië) wordt in Zuid-Amerika nadrukkelijk een andere kant opgekeken dan voorheen.

De politieke samenwerking moet op deze topbijeenkomst – de derde in zijn soort na eerdere vergaderingen in Rio de Janeiro (1999) en Madrid (2002) – ook verder worden verstevigd. Er is sprake van de oprichting van een gemeenschappelijk secretariaat, waardoor de EU en Latijns-Amerika in internationale organisaties en bij conflicten de standpunten beter op elkaar afstemmen.

De enige moeilijkheid hierbij zijn de nog linksere leiders Chávez van Venezuela en Castro uit Cuba. Commandant Fidel Castro liet gisteren weten niet naar ,,de ceremoniële top'' in Mexico te komen uit protest tegen de steun die de EU verleent aan de agressieve Amerikaanse politiek. Daar zullen de overige deelnemers niet rouwig om zijn. Gastheer Mexico heeft deze maand de eigen ambassadeur uit Cuba teruggeroepen wegens onaanvaardbare inmenging in binnenlandse aangelegenheden. En op last van Castro zijn de betrekkingen met alle EU-landen al bijna een jaar bevroren omdat Europa in zijn ogen te veel protesteert tegen het opsluiten van dissidenten in Cuba.

Chávez en de Cubaanse delegatie onder leiding van de jonge, fundamentalistische minister van Buitenlandse Zaken Pérez Roque zijn vastbesloten om van de bijeenkomst in Guadalajara een anti-Verenigde Staten top te maken. Ze zullen vanavond op de universiteit van Guadalajara een bijeenkomst toespreken van antiglobalisten die traditioneel zijn neergestreken om te protesteren tegen het neoliberalisme. De eerste gehelmde en gemaskerde anarchisten liepen gisteren schreeuwend door de straat, gevolgd door een leger agenten.

Namens Nederland is minister Bot van Buitenlandse Zaken aanwezig. Vanavond komt premier Balkenende aan in Guadalajara.