Nut en noodzaak van tbs-verlof

Het komt zelden voor dat een tbs'er op verlof een delict pleegt. Toch gebeurde dat nu in Eibergen, door een man die vooraf ,,niet gevaarlijk werd geacht''.

Hoe kan het, dat een verkrachter die is veroordeeld en ter beschikking van de staat gesteld is, op onbegeleid verlof mag, twee weken van de aardbodem kan verdwijnen, en in die tijd een meisje kan ontvoeren en verkrachten?

Het gebeurde deze week toen een patiënt van de tbs-inrichting Flevo Future in Utrecht, een 13-jarig meisje in Eibergen ontvoerde en misbruikte. Hij werd pas een dag later door de politie gepakt. Hij was niet teruggekeerd van zijn onbegeleide verlof. Hij zat vast na een veroordeling in 1995 wegens verkrachting, diefstal, brandstichting en bedreiging. Hij was al sinds 11 mei spoorloos.

Even vooraf: het komt zelden voor dat een tbs'er op verlof een delict pleegt, vijf tot tien keer per jaar, meldt het ministerie van Justitie. Als zoiets gebeurt, komt het door een inschattingsfout bij de tbs-kliniek die moet beoordelen of iemand het verlof aankan.

Er zijn drie vormen van verlof. Begeleid verlof, onbegeleid verlof, woonverlof (vaak nog binnen de muren van de kliniek maar soms ook erbuiten), en proefverlof waarbij de tbs'er onder verantwoordelijkheid van de reclassering valt.

Een verlof komt tot stand in overleg tussen tbs-kliniek en justitie. Elke vorm van verlof kan allerlei modaliteiten hebben, persoonlijke afspraken en voorwaarden waar de tbs'er aan moet voldoen. Bijvoorbeeld of hij zich telefonisch moet melden tijdens zijn verlof. Verlof kan ook worden verleend voor een afspraak, of om te werken buiten de kliniek. Het komt per jaar ongeveer negentig keer voor dat een tbs'er op verlof niet terugkeert naar de kliniek. Zodra dit gebeurt, meldt de betreffende kliniek dat bij de afdeling Individuele tbs-zaken van het ministerie van Justitie. Ook de minister krijgt die melding te zien. Vervolgens zet het openbaar ministerie de melding in het landelijke, geautomatiseerde opsporingsregister, het Nationaal Schengen Informatiesysteem (NSIS), een `telex' waar volgens persofficier van justitie E. Heus 350.000 namen in voor komen. Daarbij gaat het niet alleen om voortvluchtige gevangenen of gezochte verdachten van misdrijven, maar ook om automobilisten die nog een verkeersboete hebben uitstaan. Zowel politie als justitie heeft toegang tot dit opsporingsregister.

Voor voortvluchtige veroordeelden, gezochte verdachten en tbs-gestelden die niet van verlof zijn teruggekeerd, wordt wel een Europees Aanhoudingsbevel uitgeschreven. Op die lijst staan op dit moment in Nederland vijfhonderd personen, aldus het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD).

Na de melding van de kliniek dat een tbs-gestelde niet is teruggekeerd van verlof wordt door kliniek en politie gekeken hoe gevaarlijk de situatie is, hoe groot het risico is op dat moment dat hij of zij een nieuw misdrijf kan plegen. Forensisch penitentiair instituut de Pompe kliniek in Nijmegen noemt dit het onderscheid tussen `categorie 1' en `categorie 2' situaties. Categorie 1 vereist van de politie een actieve opsporing. Categorie 2 situaties worden alleen op de telex gemeld. Daar wordt het aan het eigen initiatief en de mankracht van politie en kliniek overgelaten hoeveel opsporingsinspaninning er geleverd wordt de tbs'er terug te vinden. De ontvoerder van het meisje werd niet gevaarlijk geacht, zegt een woordvoerder van het openbaar ministerie in Utrecht. ,,Ten onrechte, zo blijkt nu.''

Na een week niet te zijn teruggekeerd, wordt de plek van de tbs'er in de kliniek ontruimd en ,,komt er iemand anders in zijn plaats'', aldus Piet Aquarius, beleidsmedewerker bij het Pompe Instituut te Nijmegen. De delinquent wordt dan de verantwoordelijkheid van de politie; de kliniek waaruit hij ontsnapt is, is dat formeel niet meer.

,,Wij vinden dat ook wat mager'', zegt Aquarius van de Pompe kliniek. ,,Wij gaan dan ook verder waar onze formele verantwoordelijkheid ophoudt.'' Bij het Pompe Instituut blijft na de eerste week de coördinator van de gedetineerde zich met de zaak bezig houden. Buiten de muren wordt de maatschappelijk werker van de gedetineerde ingeschakeld, die al veel contact heeft met familie en de kennissenkring van de tbs'er. Maar een tbs-kliniek is niet verplicht die extra inspanning te leveren. Terwijl het juist wel vaak de kliniek is die het meeste weet van de delinquent. ,,Mijn indruk is dat er nog veel winst te halen is uit betere samenwerking tussen politie en klinieken.''

Jaarlijks zijn er 50 tot 60 duizend ,,verlofbewegingen'' van tbs'ers. Een kwart daarvan betreft verlof voor tbs'ers met een zedenachtergrond. Volgens Aquarius zijn juist de tbs'ers die net zijn ontsnapt het gevaarlijkst. ,,Degenen die langer buiten zijn, gedragen zich vaak wel'', zegt hij. Aquarius snapt de maatschappelijke verontwaardiging als een ontsnapte tbs'er een meisje misbruikt. ,,Maar zie het in perspectief'', bepleit hij. ,,Het is een heel klein percentage delicten dat door ontsnapte tbs'ers gepleegd wordt.''

Toch ziet hij de laatste jaren terughoudendheid ontstaan bij tbs-klinieken om nog verlof toe te kennen. Aquarius begrijpt het, maar waarschuwt voor de gevolgen. Verloven zijn voor tbs'ers cruciaal om hen na hun ontslag te behoeden voor recidive, zegt hij. ,,Als je ze alleen maar binnen de muren houdt van de kliniek, vervreemden ze van de maatschappij en zijn ze na hun ontslag veel meer geneigd te recidiveren.''