Een kritische keuze

Na de zomer beginnen veel eindexamenkandidaten aan een vervolgopleiding. Sommigen weten van jongsaf aan wat ze willen, anderen twijfelen tot op de laatste dag. Voor hen kan een beroepskeuzetest uitkomst bieden.

,,Ik ging naar een meeloopdag pedagogiek en naar een open dag bij sociaal-pedagogische hulpverlening. Dat was toch niet wat ik zocht. Ik wilde meer uitdaging. Daarom dacht ik dat ik misschien beter het bedrijfsleven in kon gaan.''

Toen Nina de Bruijn (20) in het eindexamenjaar vwo zat, wist ze niet goed wat ze wilde. Ze deed een test bij een beroepskeuzeadviseur. Daaruit bleek dat een opleiding personeel en arbeid goed bij haar paste. ,,Ik kan goed met mensen omgaan en het bedrijfsleven trok me wel. In deze opleiding kwam dat allebei aan de orde.'' De Bruijn was niet bijzonder enthousiast over het advies. ,,Maar ik ben toch maar gaan kijken naar opleidingen die zich op het bedrijfsleven richten.''

Inmiddels studeert ze commerciële economie in Leiden. ,,Dat is een leuke opleiding. Heel breed, met veel marketing. Ik kan er alle kanten mee op.'' Uit de beroepskeuzetest bleek dat De Bruijn beter voor een hbo-opleiding kon kiezen dan voor een universitaire. ,,Als je naar de universiteit gaat, zit je vaak in je eentje boven de boeken. Volgens de test had ik daar de capaciteiten wel voor, maar ik ben eigenlijk niet onwijs gemotiveerd om alleen te studeren. Nu zit ik de hele tijd in werkgroepjes.''

Veel middelbare scholieren vinden het lastig om een vervolgopleiding te kiezen. ,,Ze denken dat ze een keuze maken waar ze de rest van hun leven aan vastzitten. Dat is benauwend, dus dat moet je ze uit hun hoofd praten'', zegt beroepskeuzeadviseur Ine Aben van adviesbureau Aben & Pulles in Gouda. ,,Om te laten zien dat die keuze niet voor eeuwig is, vraag ik: wat voor opleiding heeft je moeder vroeger gedaan? En wat voor werk doet ze nu?''

Wat ook meespeelt is dat sommige scholieren het lastig vinden om af te wijken van de rest van de klas. ,,Op deze leeftijd conformeren ze zich graag aan hun klasgenoten'', zegt psycholoog Sylvia Pulles, een collega van Aben. ,,Door een vervolgopleiding te kiezen laat je heel duidelijk zien wat je leuk vindt en welke kant je op wilt. Dat vinden ze soms eng.'' Niet voor niets zijn er duidelijke trends zichtbaar in vervolgopleidingen. ,,Vrijetijdsmanagement is nu mode'', zegt Aben. ,,En evenementen organiseren, dat willen ze ook allemaal.''

Op het moment dat middelbare scholieren bij een beroepskeuzeadviseur terechtkomen, hebben ze meestal al een loopbaanoriëntatietraject achter de rug. ,,Wij beginnen daarmee voordat ze een profiel kiezen, dus als ze een jaar of 14 zijn'', zegt Anfred Dehnen, decaan op het Rembrandt College in Veenendaal. Leerlingen die dat willen, worden volgens haar getest door een extern bureau. ,,Daar maakt bijna iedereen gebruik van.'' Er wordt gekeken welk profiel het best aansluit bij hun interesses en vaardigheden. Daarnaast krijgen de leerlingen keuzebegeleidingslessen van hun mentor en heeft Dehnen met elke leerling een individueel gesprek.

Als decaan beschikt zij over uitgebreide informatie over vervolgopleidingen en heeft zij cd-roms met eenvoudige interessetestjes. Ook moedigt ze leerlingen aan om veel open dagen te bezoeken. ,,Een enkeling weet al van jongsaf aan wat hij of zij wil worden, maar de meesten hebben in eerste instantie geen flauw idee.'' Ze willen veel geld verdienen, weinig werken en een leidinggevende functie, aldus Dehnen. ,,Dan zeg ik: ga maar eens op zoek naar een beroep waarin je dat kunt bereiken. Op die manier is er een beginnetje en dan komt de rest vanzelf wel.''

Dehnen stuurt leerlingen die na het loopbaanoriëntatietraject op school nog niet weten wat ze willen door naar een beroepskeuzeadviseur. Maar ook veel scholieren komen buiten de school om bij een beroepskeuzeadviseur terecht, meestal op initiatief van hun ouders. Beroepskeuzeadviseurs voeren gesprekken met leerlingen en nemen tests af. Ze proberen in kaart te brengen wat de capaciteiten van de leerling zijn, waar zijn interesses liggen en wat voor type persoon hij is. Vaak beschikken leerlingen over eigenschappen die ze zelf zo normaal vinden, dat ze niet begrijpen dat het een kwaliteit betreft. Ze kunnen bijvoorbeeld goed organiseren. Door een gesprek met een beroepskeuzeadviseur krijgen ze in de gaten dat zo'n eigenschap belangrijk kan zijn bij het kiezen van een beroep.

,,We vragen ook altijd door'', zegt Aben. ,,Aan iemand die arts wil worden vragen we: hoe vind je het om andere mensen aan te raken? Vaak realiseren ze zich niet wat er bij een beroep komt kijken.'' Onlangs kregen Aben en Pulles een havist op bezoek die graag mensen van hun drugsverslaving af wilde helpen. ,,Het was een jongen met heel weinig geduld'', zegt Pulles. ,,Dan zeggen wij: jij bent resultaatgericht, waarschijnlijk word je niet gelukkig in de verslavingszorg.'' Aben en Pulles bespreken de resultaten van de test het liefst in het bijzijn van de ouders. ,,Die hebben een verstandige inbreng. Ze zien vaak verbanden die jongeren zelf niet zien.''

Soms zijn scholieren nog niet toe aan het maken van een keuze. ,,Dan willen ze nog helemaal niets te maken hebben met die volwassen wereld'', zegt Pulles, ,,Zolang het vaag is, praten ze nog wel met je mee, maar zodra het concreet wordt zie je soms de afweer.'' In zo'n geval adviseren ze weleens een tussenjaar. In zo'n jaar kan een jongere naar het buitenland gaan, bijvoorbeeld als au pair, of een eenvoudige cursus doen, een beetje werken en een rijbewijs halen. ,,Vroeger had je voor jongens die niet aan kiezen toe waren de militaire dienst. Dat was best handig, want na zo'n periode van uitstel zijn ze meestal wel aan een echte keuze toe.''

Ook Jorina Vergeer (19) kreeg het advies een tussenjaar in te lassen. In haar eindexamenjaar havo had ze geen flauw idee wat ze wilde. Ze kan goed tekenen en de kunstacademie leek haar leuk, maar ze wil ook graag zekerheid en uiteindelijk een vaste baan. ,,Mijn broer heeft de kunstacademie gedaan en hij heeft veel opdrachten, maar zijn inkomen is onzeker. Dat zou ik niet willen.'' Wat ze dan wél wilde, kon ze niet bedenken. In de beroepskeuzetest haalde ze op alle onderdelen een gemiddelde score. Daarom stelde de beroepskeuzeadviseur voor de studiekeuze een jaartje uit te stellen. Dat vond Jorina geen goed idee, want ze vroeg zich af hoe ze dat jaar moest vullen. ,,Naar het buitenland wilde ik niet en een baantje zoeken zag ik ook niet zitten. Dan raak je gewend aan het geld dat je verdient en dan wil je daarna niet meer naar school.''

Omdat Jorina graag samenwerkt met anderen, heel secuur is en goed brieven kan schrijven, stelde de studiekeuzeadviseur een opleiding bij Schoevers voor. Het voordeel van dergelijke opleidingen is dat ze vrij kort zijn – en dus kunnen dienen als uitstel van keuze – maar dat ze tegelijkertijd uitzicht bieden op verschillende banen. Inmiddels volgt Jorina bij Schoevers in Rotterdam een tweejarige opleiding officemanagement. ,,Overigens hebben sommige hogescholen speciaal voor leerlingen die nog twijfelen een overbruggingsjaar'', zegt Aben. ,,In dat jaar maken ze kennis met allerlei verschillende vakken.''

De huidige generatie middelbare scholieren heeft meer behoefte aan een beroepskeuzeadvies dan bijvoorbeeld hun ouders. ,,Beroepskeuze is tegenwoordig heel moeilijk'', zegt Jeanine Rottier, locatiemanager bij Geldergoep in Apeldoorn. Geldergroep is een groot studieadviesbureau met vestigingen in verschillende steden. Zij verzorgen op veel middelbare scholen een klassikale test als hulpmiddel om een profiel te kiezen, maar ze nemen ook individuele beroepskeuzetests af. ,,Dat het zo lastig is om een studie te kiezen komt voor een groot deel door de enorme diversiteit in opleidingen. Al is het vaak een schijndiversiteit. Er zijn allerlei nieuwe opleidingen die iets doen met media en communicatie en dan ook nog iets artistiekerigs. Een paar jaar geleden zag je ook zoveel variatie in ICT-opleidingen, maar dat is nu voorbij. Zulke modieuze opleidingen spitsen zich toe op een beperkt gebied en het is de vraag of je er op de arbeidsmarkt iets aan hebt.''

Ook het feit dat veel beroepen zo onzichtbaar zijn, maakt de keuze lastig. Iedereen kan zien wat een leraar doet, of een chirurg, maar wat doet een manager eigenlijk? En hoe ziet de werkdag eruit van iemand die verantwoordelijk is voor kwaliteitszorg? ,,Beroepen zijn soms zo abstract dat kinderen vaak niet eens weten wat hun ouders precies doen'', zegt Ine Aben.

Ook het studiefinancieringsstelsel maakt de keuze er niet gemakkelijker op. Als iemand vroeger na een of twee jaar ontdekte dat een studie niet bij hem paste, kon hij probleemloos overstappen naar een andere studierichting. Rottier maakte ooit zelf een verkeerde studiekeuze. Ze ging naar de hts en merkte pas na een tijdje dat die studie haar niet lag. Ook beroepskeuzeadviseur Aben deed eerst iets anders. Ze volgde een bibliotheekopleiding en pas toen ze een baan vond als bibliothecaresse, kwam ze erachter dat ze liever beroepskeuzeadviseur wilde worden.

,,Tegenwoordig heeft een verkeerde keuze veel meer consequenties, want de studiefinanciering duurt maar kort'', zegt Rottier. Een student die na twee jaar wil switchen naar een andere opleiding, kan nog maar drie jaar gebruikmaken van de basisbeurs. ,,Dat maakt het belangrijk om in één keer goed te kiezen. Ik kan merken dat dat een extra druk legt op scholieren.''

    • Wilma Hoeflaken