Sander Koole: martelingen zijn volkomen voorspelbaar

Geschokt werd gereageerd op de foto's vanuit de Abu Ghraib-gevangenis waarop te zien was hoe Amerikaanse soldaten Iraakse gevangen martelden. Maar door zo op te treden lukt het de soldaten psychisch gezond te blijven en niet depressief te worden, zegt Sander Koole tegen Roel Janssen.

Wat denkt u: ben ik in staat de excessen te begaan die de foto's van bewakers en ondervragers in de Abu Ghraib-gevangenis in Irak hebben getoond?

,,U ziet er gezond uit en lijkt me niet al te neurotisch. Op grond van talloze psychologische onderzoeken denk ik dat de kans 99 procent is dat u in die omstandigheden hetzelfde gedrag zou vertonen. De bewakers daar zijn niet slechter dan u of ik. Op het moment dat we níet hetzelfde zouden doen, zijn we een statistische afwijking en zijn we in het normale leven waarschijnlijk mensen die meer moeite met zingeving hebben. Mensen die twijfelen over de zin van het leven, doen minder gauw mee.''

Mishandelingen zijn dus voorspelbaar.

,,Het shockerende is dat heel gewone mensen het doen. Normale mensen zijn, in een situatie waarin hun cultuur bedreigd wordt, in staat tot de ergste dingen. Dat is al zo vaak aangetoond. Het komt steeds weer terug.''

Hoe komt het dat gewone mensen hiervoor zo bevattelijk zijn?

,,Op die vraag probeert de Terror Management Theory in de sociale psychologie een antwoord te geven. Als mensen zich bedreigd voelen, met name als ze herinnerd worden aan hun sterfelijkheid en ze zich kwetsbaar wanen omdat je hun cultuur aanvalt, dan slaan ze terug met agressie. Dit is sterk verbonden met groepsprocessen.''

Menselijk gedrag kun je toch niet vergelijken met dat van mieren, wanneer je met een stokje in een mierennest prikt?

,,Bij mensen werkt het net zo. Als mensen bang zijn, trekken ze naar elkaar toe. De analogie tussen mensen en dieren is groot. In tijden van crisis zie je dat hogere cognitieve vermogens worden uitgeschakeld en dat mensen reageren op hun emotionele gevoelens. Als mensen een heftige crisis doormaken, gebruiken ze niet de hersens van hun neo-cortex, maar lagere, primitieve hersensystemen.''

Valt dat zo concreet te lokaliseren in de hersenen?

,,Wat we hierover weten, zie je voor je ogen gebeuren. Die processen zijn niet berekenend, ze verlopen niet volgens bewust rationele afwegingsprocessen, het gaat vanuit de intuïtie. Het is menselijk instinct, aangevuld met symboliek.''

Moet je wat in Abu Ghraib is gebeurd vergelijken met wat Hannah Ahrendt over de Tweede Wereldoorlog 'de banaliteit van het kwaad' noemde of met wat Daniel Goldhagen schreef over `Hitler's willing executioners'?

,,Ja, absoluut. Het is pijnlijk, maar het zijn juist goed aangepaste mensen die in oorlogssituaties de ergste dingen doen. Dit soort gedrag helpt om psychisch gezond te blijven en niet depressief te worden.''

Ze doen toch de gruwelijkste dingen?

,,Ja, maar je bent met de goede zaak bezig en dat geeft je leven zin. Dat is voor mensen belangrijk. Je doet het in een gesanctioneerde context. Je voelt je er goed bij. Degenen die níet meedoen, zijn vaak de meer neurotische of depressieve mensen.''

De gangbare gedachte is: die lui op de foto's zijn psychopaten of er zit in ieder geval een steekje bij hen los.

,,In het dagelijkse leven zijn het gewone mensen. Onder normale omstandigheden doen ze wat een groep in normale omstandigheden aan fatsoenlijk gedrag van ze vraagt. En in uitzonderlijke situaties, waarin de groep voorschrijft om tekeer te gaan tegen de vijand, doen ze het ook.''

Verklaart dit waarom hun ouders of vrienden zeggen: we begrijpen er niets van want het was zo'n aardig kind?

,,Ze hebben gelijk. Dat is ook echt zo.''

Moet je ze dan wel straffen?

,,Ja, want je wilt natuurlijk niet toestaan dat dit gebeurt.''

Maar waarom die seksuele vernederingen, nog wel door vrouwelijke bewakers?

,,Die vernederingen hebben als doel de vijand zijn menselijkheid te ontnemen. Bovendien wijkt de motivatie achter deze vormen van agressie af van die van normale agressie. Op die foto's zie je een vrouw lachend naar de camera kijken en een sigaretje roken. Ze doet haar werk niet met tegenzin. Het heeft een symbolische waarde om iemand te vernederen en te laten zien dat jouw groep superieur is en dat jouw cultuur superieur is aan die van andere mensen.''

Vernedering van gevangenen is toch geen bewijs van superieure cultuur?

,,Het heeft te maken met ideologie. `Onze westerse, Amerikaanse cultuur wordt aangevallen door jullie terroristen en wij slaan terug.' Dat is een elementaire reactie. Door vervolgens een tegenstander uit te kleden en naakt door de gang te slepen, geef je de boodschap: `Jullie zijn beesten en jullie cultuur is niets waard'.''

President Bush beweerde: we komen in Irak vrijheid en mensenrechten brengen. Daar staat dit toch haaks op?

,,Het is ook geen rationeel proces. Als je je aangevallen voelt in de basiszekerheden van je bestaan, heb je krachtige symbolen nodig om dat weer recht te zetten. Mensen gedragen zich niet redelijk als hun groepscultuur bedreigd wordt. Ze zijn bezig hun onzekerheid te overwinnen, niet om rationeel te handelen. Het is juist niet redelijk.''

De rechtvaardiging voor de oorlog in Irak is toch dat daar democratie moest worden gebracht?

,,Ja, maar aan die mishandelingen ligt geen rationele of economische redenering ten grondslag. Mensen houden geen naakte man als een hondje aan een lijn, omdat ze zo nodig olie willen hebben. Het gaat om psychologische processen. Het voelt `goed' om de baas te zijn en de vijand te vernederen.''

Is dat een sociaal-psychologisch proces of zijn het biologische driften?

,,De drijfveren om bij een groep te horen zijn sociaal en biologisch. Daarmee verklaar je de symboliek nog niet helemaal. Het belang van de symboliek is dat mensen het besef willen hebben dat hun cultuur de beste is.''

Nu roept iedereen: schande, dit had nooit mogen gebeuren! Is dat geloofwaardig?

,,Het is een cliché dat dit soort dingen in vrijwel alle oorlogen gebeurt. Vooral als culturele, religieuze en ideologische motieven een rol spelen. Bush heeft het over de strijd tegen het `kwaad'. Alleen al door te praten over een strijd van het licht tegen de duisternis, legitimeer je dit soort handelingen.''

Heeft een psycholoog een betere aanpak om mishandelingen tegen te gaan dan een generaal?

,,Vanuit de psychologie kun je excessen voorspellen en daarom kun je erop inspelen. Op het moment dat je weet dat mensen uit een emotionele drijfveer handelen, moet je ervoor zorgen dat ze zich veilig kunnen voelen zonder dat ze in afkeurenswaardig gedrag vervallen. Negeren van de emotionele motieven zal de situatie alleen maar erger maken.''