Luchtfort

Moderne zeppelins voor civiele toepasingen hebben weinig succes. In de militaire wereld is het moderne luchtschip daarentegen begonnen aan een revival.

IN DE STRIJD tegen Iraakse opstandelingen zullen de Amerikaanse troepen in de Iraakse hoofdstad Baghdad in juni versterking krijgen van een wapen uit de Eerste Wereldoorlog: een zeppelin. Het gaat hier om een ultramoderne versie van het Duitse luchtschip, een zogenoemde aerostat, een druppelvormige ballon die met een kabel aan de grond is verankerd. De aerostats in augustus wordt een tweede in gebruik genomen moeten vanaf 800 meter hoogte met radar en andere sensoren het centrum van Baghdad gaan bewaken.

De inzet in Irak van dit type wapensysteem is nog maar het begin van een revival die het luchtschip in de militaire wereld doormaakt, een wederopstanding die aan het oog was onttrokken door de recente, mediagenieke fiasco's van het Nederlandse Rigid Airship Design (RAD) en het Duitse CargoLifter. Deze projecten voor de ontwikkeling van civiele luchtschepen konden geen plaats veroveren op de markt van zwaar transport en personenvervoer. Van vergelijkbare initiatieven resteert alleen nog het Duitse Zeppelin-NT dat bemiddelde toeristen meeneemt op rondvluchten langs landschappelijke bezienswaardigheden.

Sinds het begin van de jaren negentig bewaken aerostats het zuidelijke luchtruim van de Verenigde Staten op de aanwezigheid van vliegtuigjes van drugssmokkelaars. Ze doen dit zo goed dat het Pentagon onderzoekt of ze niet ook aan de oost- en de westgrens in de gaten kunnen houden of van schepen gelanceerde kruisraketten naar het continent koersen.

Dat het zeppelinconcept nu werkelijk een doorstart maakt, bewijst de order van het Pentagon ter waarde van 40 miljoen dollar voor het Amerikaanse Lockheed-Martin voor het ontwerp van een hoogvliegend luchtschip, het zogeheten High Altitude Airship (HAA).

Volgens Kees Bakker, verbonden aan het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium, NLR, is het logisch dat militaire luchtschepen een groter bestaansrecht hebben dan hun civiele tegenhangers. ``In de burgerluchtvaart gelden economische wetten: goederen of personen moeten van A naar B worden vervoerd en dat binnen een bepaalde tijd. Maar militaire luchtschepen zijn al nuttig als ze een lange periode op een bepaalde hoogte stil kunnen blijven hangen, om surveillancetaken uit te voeren.''

Om dat te kunnen krijgt het HAA een lengte van 150 meter en een volume van rond de 200.000 kubieke meter. Aan weerszijde van het luchtschip moeten vier elektromotoren in gondels worden gemonteerd, die grote propellers aandrijven. De elektromotoren zelf worden aangedreven door een folie van lichtgewicht zonnecellen die over de bovenkant van het luchtschip is gedrapeerd.

Het maximale werkhoogte van het luchtschip zou meer dan twintig kilometer bedragen, zo'n tweemaal hoger dan een gemiddeld verkeersvliegtuig. Dat maakt het luchtschip geschikt als platform vanwaar radar en andere observatiemiddelen het luchtruim beneden in de gaten kunnen houden, bijvoorbeeld op aanwezigheid van kruisraketten de HAA kan 2 ton apparatuur mee naar boven nemen. Om die reden wordt het project betaald door het Missile Defense Agency het projectbureau van het Pentagon dat de verdediging tegen raketten bestiert.

De lichtgewicht buitenwand bevat helium. De woordvoerder van Lockheed, Cary Dell, die om voor de hand liggende redenen niet teveel wil ingaan op de blauwdruk van dit spionagesysteem, meldt dat het uitzetten van het gas op ijle hoogte weinig problemen zal opleveren dankzij een systeem van interne ballonets die met gewone lucht zijn gevuld. ``Een serie kleppen en blazers reguleert het volume van de ballonnetjes die binnen in de envelope worden meegevoerd.'' Het verkleinen van de ballonnetjes compenseert voor de toename van de druk door het uitdijende helium. Op de terugweg naar beneden, desnoods maanden later, gebeurt het omgekeerde.

De ijle lucht zorgt voor nog een ander probleem: de propellers dienen een grote diameter te hebben zodat ze toch de nodige stuwkracht kunnen genereren. MDA heeft de eis gesteld dat de elektromotoren en propellers een jaar lang zonder onderhoud kunnen.

Dat zijn geen malse eisen meent ook Paul van Daalen, luchtschipdeskundige van de Inspectie Verkeer en Waterstaat, divisie luchtvaart. En er zijn er nog veel meer. ``De elektromotoren zouden ook `s nachts moeten kunnen draaien om het luchtschip op zijn plaats te houden. Het wordt onderzocht of fuel cells daar geschikt voor zijn.'' Het materiaal van de envelope moet eveneens aan stevige voorwaarden voldoen. ``Op grote hoogte heb je bijvoorbeeld last van grote temperatuurverschillen, van kosmische straling en van fel zonlicht. Dat vergt een zeer robuust omhulsel.''

De Israëlische defensie-onderneming IAI heeft intussen een luchtschip op stapel staan, het Solar Powered Airship, SPA, dat veel overeenkomsten vertoont met het HAA. Volgens IAI kunnen de 900 kilo aan meegevoerde sensoren een cirkelvormig gebied met een diameter van bijna duizend kilometer bespioneren. Dat betekent dat een SPA boven Tel Aviv tot ver achter de hoofdstad Damascus Syrische troepenbewegingen kan volgen.

Het Amerikaanse ministerie van defensie heeft het oog inmiddels laten vallen nog exotischer luchtschepen. Het luchtmachtlaboratorium dat het militaire gebruik van de ruimte onderzoekt, het Air Force Space Battle Lab, helpt JP Aerospace bij de ontwikkeling van zogeheten near space manoeuvring vehicles (NSMV's). Het bedrijf, 25 jaar geleden opgericht door uitvinder John Powell, heeft een drietal V-vormige prototypes rondvliegen waarmee uiteindelijk nuttige ladingen naar een ijle hoogte van meer dan 35 kilometer kunnen worden gestuurd.

De luchtschepen, die een V-vorm hebben om beter gestroomlijnd te zijn, zouden volgens de commandant van het Ruimtelab, kolonel Pat Rhodes, een positie moeten innemen die precies ligt tussen die van satellieten en spionagesatellieten. De kolonel zegt in het militaire vakblad Janes Defence Weekly dit soort luchtschepen vooral te willen inzetten boven gebieden zoals Irak, waar expeditie-eenheden zijn gelegerd. De luchtschepen hebben als voordeel boven spionagevliegtuigen dat ze hoger vliegen daardoor niet kwetsbaarder zijn voor luchtafdoelraketten. Militaire satellieten hebben andere beperkingen: ze kunnen alleen als ze hun kostbare brandstof verbruiken een tijdje boven dezelfde plek boven het aardoppervlak blijven `hangen'.

Zo kunnen stratosferische luchtschepen volgens Van Daalen mogelijk alsnog een plaatsje op de civiele markt veroveren. ``Op papier vormen ze een fraai perspectief voor communicatiesatellieten. Het lanceren daarvan is duur en daarnaast kunnen ze niet snel van een andere payload worden voorzien.'' Bij het stratosfeer-luchtschip kan dat wel: dat hoeft alleen maar met de afstandsbediening naar beneden te worden gedirigeerd.

    • Menno Steketee