Ik Aischylos, kruimeldief

Het klassieke epos bereikt een miljoenenpubliek door Brad Pitts hoofdrol in de film Troy; Pieter Steinz wijdt deel 21 van zijn serie over literaire thema's aan de Griekse Oudheid in het algemeen en Aischylos' Orestie in het bijzonder.

De nieuwste film over het beleg van Troje, Wolfgang Petersens Troy, neemt het niet zo nauw met de mythe. De Spartaanse koning Menelaos sterft in een tweegevecht met de Trojaanse prins Hektor. De boomlange held Aiax sneuvelt voordat hij waanzinnig wordt en uit schaamte zelfmoord kan plegen. En de Mykeense opperbevelhebber Agamemnon komt roemloos om bij de val van Troje. Niet slim van de scenarioschrijvers in Hollywood, want zo ontnemen ze zichzelf de mogelijkheid tot spectaculaire sequels. Vooral de terugkeer van Agamemnon naar Mykene, waar hij vermoord wordt door zijn vrouw Klytaimnestra, had een grootse film kunnen opleveren.

Gelukkig kunnen wij de moord op Agamemnon, en de gevolgen daarvan, lezen in een van de belangrijkste toneelwerken uit de oudheid: De Orestie van Aischylos (ca 525-456 vC). Hoewel het nog niet makkelijk is om een Nederlandse vertaling van de Oresteia te pakken te krijgen: de trilogie werd halverwege de jaren negentig door zowel Gerard Koolschijn als M.d'Hane-Scheltema vertaald, maar is nu alleen nog in antiquariaten te koop. Een treurig lot voor het meesterwerk dat invloed uitoefende op onder meer Shakespeare (Hamlet), O'Neill (Mourning Becomes Electra) en Sartre (Les mouches) en dat door de classicus-dichter Piet Gerbrandy is omschreven als `de moeder aller tragedies'.

Zelf meende Aischylos dat zijn hele oeuvre uit `niet meer dan kruimels van het banket van Homeros' bestond. Maar wat voor een kruimels! In de drie stukken van de Orestie vertelt hij achtereenvolgens hoe Agamemnon en zijn Trojaanse slavin Kassandra afgeslacht worden door Klytaimnestra en haar minnaar Aigisthos (Agamemnon); hoe Orestes, de zoon des huizes, zijn vader wreekt door eerst Aigisthos en daarna zijn moeder te vermoorden (Dodenoffer); en hoe de moedermoordenaar verlost wordt van de wraakgodinnen door de uitspraak van een Atheense rechtbank (Goede geesten). Door optimaal gebruik te maken van de traditionele koren (de oude mannen van Mykene in Agamemnon, de offerplengsters bij het graf van Agamemnon in Dodenoffer) verhaalt Aischylos bovendien van de gruwelen van de Trojaanse oorlog en van de reden voor al deze ellende: de beslissing van Agamemnon om bij de afvaart naar Troje zijn dochter Ifigeneia te offeren in ruil voor een gunstige wind.

Het mooie van de Orestie – afgezien van de plastische poëzie waarmee de bloeddorst en de wanhoop van de personages wordt beschreven – is dat je als toeschouwer moeilijk partij kunt kiezen voor een van de hoofdrolspelers. Agamemnon heeft de slechtste papieren – per slot van rekening heeft hij zijn dochter `als een geitje' laten slachten; maar zijn einde is gruwelijk en misschien onverdiend, als je bedenkt dat hij de opdracht voor het mensenoffer kreeg van de godin Artemis, en moest kiezen tussen het belang van de gemeenschap (de wachtende Griekse vloot) en zijn vaderliefde. Klytaimnestra wreekt haar dochter, maar wordt door de dichter getekend als een ontrouwe moordenares. En hoewel Orestes zich schuldig maakt aan een van de ergste misdaden, moedermoord, zien we in dat hij niet anders kan. Zijn eerwraak is een goddelijk gebod. Zoals zijn vriend Pylades hem toebijt als hij aarzelt zijn moeder te doden: `Laat alle mensen je haten / maar niet de goden'.

Uit het slotstuk – en niet het beste deel – van de trilogie blijkt dat Aischylos toch partij trekt voor Orestes. Door de jury van een rechtbank (met als beslissende stem de moederloze godin Athene!) wordt bepaald dat de plicht tot vaderwraak zwaarder weegt dan het taboe op moedermoord, omdat vaders belangrijker zijn dan moeders. Het is een aanvechtbare uitspraak, en dat lijkt zelfs Aischylos te vinden. Maar wat het zwaarste is moet het zwaarste wegen: Orestes' vrijspraak betekent in elk geval dat er een einde komt aan `de ketting van moorden en de keten van angst' waarover de koorzangers vanaf het begin van de tragedie hebben gejammerd.

Reacties: steinz@nrc.nl

Aischylos: De Orestie (o.m. leverbaar als Penguin Classic).

Volgende week in `Lees mee met NRC': detectives. Besproken boek: `The Hound of the Baskervilles' van Arthur Conan Doyle.

    • Pieter Steinz