`Als het zo gaat, houd ik de hele avond mijn mond'

Het Voorjaarsoverleg tussen kabinet en sociale partners over VUT en prepensioen was op voorhand gedoemd te mislukken. ,,Ik heb nog nooit zoveel post weggewerkt.''

Met een ferm `nee' maakt FNV-voorman Lodewijk de Waal in de nacht van dinsdag op woensdag resoluut een einde aan de dan bijna vijf uur durende onderhandelingen over het prepensioen. De vakcentrale gaat niet akkoord met het finale compromis dat werkgevers en kabinet hebben voorgelegd. Er komt geen voorjaarsakkoord.

CNV-voorman Doekle Terpstra schrikt van de rigide opstelling van zijn collega, maar realiseert zich dat ook hij niet anders kan dan het compromis afwijzen. CNV en FNV zouden samen optrekken, zo had hij De Waal beloofd. Terpstra wilde niet als enige vakcentrale een deal met de werkgevers en het kabinet sluiten. Nu het kabinet ook de laatste eisen van de bonden afwijst, zit hij klem. De CNV'er aarzelt, hij wil liever een compromis dan helemaal niets. Hij vraagt De Waal of hij nog eens tot tien wil tellen voor hij echt `nee' zegt. De Waal weigert. Terpstra schaart zich publiekelijk achter de Waal. ,,Een man een man, een woord een woord'', zegt hij achteraf.

Nederland moet harder werken om de economie weer op gang te krijgen. En we moeten ook langer doorwerken om de vergrijzing te kunnen betalen. Daarom wil het kabinet de fiscale regelingen voor prepensioen geheel of gedeeltelijk afschaffen. Maar hoe precies? En de deelnemers aan het Nederlandse polderoverleg twisten ook over de vraag wat er moet gebeuren met de miljarden – de schattingen lopen tot 3,5 miljard – die werknemers bij pensioenfondsen hebben gespaard voor hun vervroegd pensioen.

Volgens betrokkenen is de toon voor deze dinsdagavond al gezet voor er officieel een woord is gewisseld. De Waal heeft maandagochtend een onbevredigend gesprek gevoerd met werkgeversvoorzitter Jacques Schraven, premier Jan Peter Balkenende en minister Aart Jan de Geus van Sociale Zaken in het Torentje. Er ligt een compromisvoorstel van de werkgevers, het kabinet werkt aan enkele wijzigingen. Dinsdag wachten de voorzitters van de vakcentrales de hele dag op een telefoontje van het kabinet. Ze hopen op vooroverleg voor het Voorjaarsoverleg. ,,Ik heb nog nooit zoveel post weggewerkt als die dag'', zegt Terpstra.

Rond zes uur belt eindelijk minister De Geus. Hij uit zijn pessimisme. Het kabinet heeft de wijzigingen op het compromisvoorstel af, maar MKB-Nederland (de kleinere bedrijven) en LTO Nederland (de landbouw) liggen dwars. Wat De Geus niet weet, is dat VNO-NCW (de grote bedrijven) de twee andere werkgeversorganisaties inmiddels heeft overgehaald om ermee in te stemmen. Dat zal pas blijken tijdens het overleg, in de loop van de avond. De FNV heeft zich er dan al op ingesteld dat er geen akkoord zal komen. Op het overstag gaan van MKB-voorman Hermans, waardoor de vakcentrales alleen komen te staan, is De Waal niet voorbereid. ,,Het was een kwestie van knopen tellen'', zegt Hermans. ,,Het alternatief was dat het kabinet het prepensioen helemaal zou afschaffen.''

Het overleg begint zeer gespannen. Als Jacques Schraven, in zijn functie als voorzitter van de Stichting van de Arbeid, rond kwart voor acht – vlak voor binnenkomst van de kabinetsdelegatie – voorstelt zelf het woord te voeren over het algemene deel van de overeenkomst en pas bij de specifieke geschilpunten de individuele deelnemers het woord te geven, explodeert De Waal. ,,Als het zo gaat, houd ik de hele avond mijn mond'', zegt hij. De sfeer is om te snijden, een poging van Terpstra om het ijs te breken – ,,Laat mij dan maar namens de FNV het woord doen'' – mislukt.

Het is iets voor middernacht. De Waal en Terpstra doen een laatste poging. Ze hebben er al vier uur onderhandelen op zitten, en uitzicht op een akkoord is er nog steeds niet. De twee mannen hebben het kabinet drie vragen voorgelegd. Krijgen ze geen bevredigend antwoord, dan houden ze het samen voor gezien. De Waal en Terpstra willen allereerst dat het kabinet meer fiscale ruimte creëert om te sparen voor vervroegd pensioen. In het laatste voorstel dat op tafel ligt, kunnen werknemers sparen voor maximaal 275 procent van hun loon, een optelsom van 2,5 jaar prepensioen tegen 70 procent van het loon en een levensloopregeling waarin gespaard mag worden voor een jaar verlof tegen 100 procent van het loon.

De vergadering wordt even geschorst. Als de partijen weer bijeen komen, blijkt dat het kabinet nog een laatste bod wil doen. Een definitief eindbod, zo wordt duidelijk gemaakt. Want het is al de derde keer dat het kabinet een concessie wil doen in de richting van de vakcentrales, en wie beweegt betaalt. Gerrit Zalm (minister van Financiën) heeft berekend dat er genoeg financiële ruimte is om werknemers te laten sparen voor 300 procent van hun loon, het percentage waar de vakcentrales om hebben gevraagd. Dit geld verwacht hij binnen te halen via de belastingen, als werknemers de mogelijkheid krijgen uit de collectieve prepensioenregelingen te stappen. Als 20 procent van de werknemers z'n premie opneemt, betekent dat extra belastinginkomsten die oplopen tot 330 miljoen euro in 2011. Maar het is juist deze zogenoemde `opt-out' waarop het overleg spaak loopt. Deze individuele keuzemogelijkheid is volgens de vakcentrales een `bom' onder de collectieve prepensioenregelingen. Zij verwachten dat jongeren massaal hun premies zullen opnemen, waardoor de prepensioenfondsen zullen leegstromen.

Bij de werkgevers bestaat onbegrip over de opstelling van De Waal. Zij suggereren dat de FNV zijn leden best duidelijk kan maken dat de individuele opt-out weliswaar de mogelijkheid biedt om premies op te nemen, maar dat het voor de solidariteit binnen de pensioenen beter is dat niet te doen. ,,Lodewijk maakte een groot punt van die opt-out, maar hij had er ook voor kunnen kiezen er een klein punt van te maken en te vertrouwen op het solidariteitsgevoel bij zijn leden'', aldus een betrokkene.

De vakcentrales vragen het kabinet tevens of het opnemen van de premies niet aan banden kan worden gelegd. Bijvoorbeeld door niet de werkelijk betaalde, gemiddelde premie uit te betalen, maar slechts de zogenoemde actuariële premie, die voor jongeren lager is. Maar het kabinet voelt daar niets voor. Daarmee zouden de jongeren `bedonderd' worden, vinden de betrokken bewindslieden. Ook wil het kabinet niet verplicht stellen dat de opgenomen premies besteed wordt aan ophoging van het gewone pensioen of de levensloopregeling (zorgverlof, ouderschapsverlof). Het derde verzoek van de vakcentrales – een ruimere overgangsregeling voor oudere werknemers – wordt eveneens van de hand gewezen.

Voor De Waal is dat de druppel die de emmer doet overlopen. Dit kan hij zijn achterban niet verkopen. Om half twee maakt hij een einde aan het overleg door op te stappen. Hij weigert samen met het kabinet en de werkgevers een verklaring af te leggen tegenover de in het SER-gebouw verzamelde pers, maar organiseert met Terpstra een aparte persconferentie. De avond eindigt in dezelfde ijzige sfeer waarmee het overleg ook begon.

Woensdagochtend 19 mei, the day after the night before. Terpstra wordt wakker met een kater. Hij heeft spijt van zijn besluit De Waal te steunen en het overleg op te blazen. Niemand is iets opgeschoten met de manier waarop het Voorjaarsoverleg is vastgelopen. Het kabinet heeft laten weten nu het oorspronkelijke plan te zullen uitvoeren. Belastingvrij sparen voor VUT en prepensioen wordt helemaal afgeschaft. Maar De Geus laat doorschemeren dat hij de wetsteksten kan aanpassen als de vakcentrales alsnog water bij de wijn doen en er met de werkgevers uitkomen.

Vrijdagochtend, Terpstra zit in Zuid-Afrika. Maar CNV-vice-voorzitter Josine Westerbeek-Huitink weet wat haar te doen staat. ,,Ik ben een rondje aan het bellen, om te zien of we de koppen weer bij elkaar kunnen steken'', zegt ze. Onderhandelingen in de polder zijn nooit definitief afgelopen.