Wroeten in de schooltuin

Kinderen van ik weet niet hoeveel nationaliteiten zie je op hypergeflitste kleurenfoto's in de weer met zaaien en plukken. Op een boeket van je eigen dahlia's of een bos van je eigen peen – hier pas in de 17de eeuw in cultuur gebracht – kun je trots zijn. En die trots is van hun gezichten af te lezen. Deze afbeeldingen zijn te vinden in het boekje De Schooltuin. De Rotterdamse filmer en fotograaf Gina Kranendonk (42) maakte tekst en beeld. Ze trok voor haar boek na welke typen schooltuin er zoal bestaan, wat er aan kruiden, groenten en bloemen gezaaid wordt en waar je een rat of slang kan bestellen als huisdier in de schoolklas. Daarnaast levert ze recepten voor zelfgekweekte-courgettesoep en salade van Pommes d'Amour, zoals tomaten ooit heetten. De schooltuin is een uitbundig boekje en alle schoolhoofden moeten het maar bestellen.

Het idee van de schooltuin dateert uit 1900 en kwam uit het brein van een Amsterdamse hoofdonderwijzer aan een christelijke school. Deze J. Stamperius schreef ook meteen een handleiding, maar die werd pas veel gelezen nadat zich jaren later ook openbare scholen tot het tuinieren hadden bekeerd. Voor arbeiderskinderen lieten textielbaronnen in Hengelo werktuinen naast de fabriek aanleggen, zodat er thuis wat vers groen op de plank kwam. Een bezoek van koningin Wilhelmina aan een schoolwerktuin in Amsterdam in 1928 was voor velen dorpen en steden het startsein om de jeugd tot schoffelen aan te zetten.

Vanaf de jaren zestig ontstaan aparte schoolkwekerijen. Meer aandacht gaat ook uit naar milieu en natuurbeleving. En de stad Maastricht is zo slim om negen schoolpleinen tot natuurtuinen te transformeren. Zie je op een oude schooltuinfoto kinderen, handjes op de rug, nog braaf naar een meester luisteren, nu is het een en al zelfwerkzaamheid en lachen, het liefst in een gecultiveerde wildernis, zonder burgertruttige perkjes en paadjes.

Jammergenoeg heeft de nestor van de Nederlandse tuinarchitectuur Leonard Springer – ontwerper van meer dan vierhonderd parken en buitenplaatsen – maar één schooltuin op zijn naam staan, in Haarlem, die met zijn waterpartijen en arboretum sterk aan een rijkeluislandgoed doet denken. Als een rattenvanger van Hamelen voert Springer op een foto uit 1912 zelf een lange stoet van jongens en meisjes aan, die gewapend met harken en kruiwagens zijn Haarlemse creatie te grazen gaan nemen.

Vandaag de dag is de schooltuin voor zo'n honderdduizend Nederlandse kinderen een vertrouwde plek. Een GG & GD-adviseur hamert in het boek op de gunstige effecten op de gezondheid van het kind en op de saamhorigheid. De kinderportretten van Kranendonk onderstrepen dat. De nieuwe trend om schooltuinen hier en daar te sluiten, is na het lezen van dit boek volkomen onbegrijpelijk. Je wenst elk educatief massaconglomeraat een veilige binnenhof met schooltuin toe.

Gina Kranendonk: De Schooltuin. 100 jaar schooltuincultuur in Nederland. De Verbeelding, 176 blz. €24,50

Tot en met 25 juli is in het Natuurmuseum Rotterdam de tentoonstelling `De Schooltuin' te zien. www.nmr.nl