`Simpel, behalve de dakjes'

Negen havo-leerlingen van het Drachtster Lyceum deden het eindexamen Fries. Echt moeilijk vonden ze het niet. Een gesprek met een leraar en een leerling.

Uiterlijk onaangedaan, een beetje opgelucht misschien, staat Bokje Tytsje van der Weg (17) met haar vriendin Sieta de Vries (17) in de hal. Dit viel echt wel mee, zegt ze monter. En dat terwijl de havo-scholier zich nauwelijks op het examen Fries van vandaag had voorbereid. ,,Ik dacht: ik probeer het gewoon. Als het niet lukt, dan ga ik straks voor Nederlands wel extra oefenen.''

Nou, protesteert lerares Berber Postema (32). ,,Je hebt er best hard voor gewerkt, hoor.''

Bokje Tytsje: ,,In de les wel. Dat was oefenen, oefenen, oefenen. Maar verder doe ik er weinig voor.''

Postema: ,,Het gaat je heel makkelijk af.''

Bokje Tytsje: ,,Ja. Behalve de dakjes en de streepjes op de woorden, dat vind ik nog steeds moeilijk. Raar hè?''

Postema: ,,Is dat zo? Het is heel simpel, hoor. Je moet de combinaties even weten, dan kun je er geen fouten mee maken.''

Bokje Tytsje: ,,Wat ik weer niet begrijp: veel klasgenoten snappen de werkwoordvolgorde niet. Die doen ze dan net als in het Nederlands. In het Fries zeg je ik wil je iets zien laten, en niet ik wil je iets laten zien. Ik verbeter ze altijd als ze dat doen.''

De keuze voor Fries als vreemde taal in haar profiel Cultuur en maatschappij was snel gemaakt. Het is de makkelijkste taal die Bokje Tytsje kan kiezen. Ze spréékt het immers al. Frans en Duits betekent eindeloos grammatica stampen. ,,Fries is net zo makkelijk als Nederlands. Ik sta een 7,5.''

Lerares Postema: ,,Dat geldt niet voor iedereen. Van de negen leerlingen in de examenklas zijn er twee van huis uit niet friestalig.''

Bokje Tytsje: ,,Bij mij gaat het vanzelf.''

Postema knikt: ,,Dan is het niet echt een moeilijk vak.''

Boke Tytsje: ,,Zelfs bij Duits praat de leraar Fries, wist je dat?''

Zoals zoveel meisjes op haar school gaat Bokje Tytsje volgend jaar naar de pabo. Ze wil later juf worden. Toch valt de groep volgende jaar uit elkaar. De leerlingen uit de buitendorpen kiezen massaal voor de pabo in Leeuwarden, waar Fries verplicht is. Bokje Tytsje komt uit het dorp Earnewâld, dus zij gaat ook. Wie in Drachten zelf woont, gaat naar de pabo in Groningen.

Het examen Fries is een vrijwel exacte kopie van het examen Nederlands, vinden de leraren en leerlingen van het Drachtster Lyceum. Niet moeilijk, maar erg saai. Voor de schoolexamens een boekenlijst en een spreekbeurt. Bij de centrale examens teksten met vragen en een samenvatting.

Drie teksten moesten de negen havo-scholieren lezen voor het examen. De eerste tekst was op het eerste gezicht de makkelijkste. Een tekst over Rottweilers. En waarom iedereen moord en brand schreeuwt als een Rottweiler een mens bijt, terwijl kleine hondjes dat ook doen.

Bokje Tytsje: ,,Alleen vraag 13 was onbegrijpelijk. Of de tekst een uteinsetting, skôging of riddenearring was. Ik heb de tweede gegokt, een beschouwing.''

De tweede tekst was veel moeilijker, zeggen Bokje Tytsje en haar vriendin Sieta. Simmerkse lûden oer Fryske sporten een tekst die het opneemt voor typisch Friese sporten.

Bokje Tytsje: ,,Maar dit begreep ik niet: er staat dat ,,Frysk damjen, fierljeppen en keatsen'' typisch Fries zijn. Maar wat is Fries dammen?''

Postema tuurt in de tekst. Zij begrijpt het ook niet. ,,Geen idee. Ik dam niet.''

Bokje Tytsje: ,,Bij vraag 18 moest je in maximaal tachtig woorden uitleggen in welke alinea's de schrijver drogredenen gebruikt.''

Postema: ,,Vond je die vraag moeilijk?''

Bokje Tytsje: ,,Ik was na veertig woorden al klaar. Dan denk ik meteen: ik doe iets verkeerd.''

De tekst die ze moest samenvatten, over juridische aspecten van het Fries in de rechtbank, kreeg ze juist niet in de voorgeschreven lengte van tweehonderd woorden. Ze laat een volgekalkt vel zien met doorgestreepte zinnen. ,,Ik moest nog veel schrappen. Het is echt heel moeilijk om je aan deze lengte te houden.''

Postema: ,,Dat valt toch wel mee? In de les oefenen we meestal met maximaal 75 woorden.''

Bokje Tytsje: ,,Maar deze tekst was hartstikke lang, met allemaal ingewikkelde bewoordingen.''

Maar ach, zegt ze luchtig terwijl ze wegloopt, ze heeft er alle vertrouwen in. Examenrituelen om de zenuwen te onderdrukken heeft ze niet nodig. Zorgen gaat ze zich pas volgende week maken, als ze het examen kunstgeschiedenis gaat maken. Al die stromingen, al die jaartallen. En economie, waar ze een zesje voor staat. ,,Ik hoef niet zulke hoge cijfers te hebben. Zolang ik op Fries voldoende blijf staan, is het voor mij prima.''

Tikte de surveillant constant met zijn pen tegen de tafel? Speelde dat draaiorgel uitgerekend voor jouw aula? Mail examenverhalen naar www.nrc.nl/dossier eindexamen2004. Sommige inzendingen zullen in de krant terechtkomen. De origineelste krijgt twee kaartjes voor het Lowlands festival.