Niets belemmert ons in doen en denken

Sinds 1 mei telt de Europese Unie 25 landen. Deel 13 van een serie familieportretten. Het verhaal van de familie Bierstedt. ,,Ik wil dat tradities worden onderhouden en doorgegeven, op dat punt ben ik graag Duits.''

Aan de grote eetkamertafel van de Bierstedts in Berlijn krijgt Europese geschiedenis al snel een terloops karakter. Misschien omdat de Bierstedts een nuchter stel zijn, misschien omdat ze grote omwentelingen van dichtbij hebben meegemaakt.

Gabriele en Detlef Bierstedt zijn net verhuisd. In de woonkamer staan de dozen nog meters hoog opgetast. Twintig jaar geleden verlieten ze met de kinderen Mario, Marie en Marleen de DDR. Gabriele en Detlef haatten het socialisme. Nu, na twintig jaar West-Berlijn, wonen ze weer in het oosten, op een steenworp afstand van een restje Muur.

Terug in het oosten, aan de `verkeerde kant' van de Muur, is dat niet vreemd? Detlef: ,,Nee. We hebben hier een woning met tuin, midden in de stad. Dicht bij de kinderen. Bovendien is hier ongelooflijk veel veranderd. Niets staat ons in de weg. Niets belemmert ons in doen en denken.''

Zoon Mario komt binnen met vrouw Gabriele, net terug van een paar dagen Oostzee. Ze wipten ook even over de grens naar Polen. Erg enthousiast zijn ze niet over het buurland. ,,Leuk voor natuurliefhebbers'', zegt Mario. ,,Maar als je het een beetje mooi wilt hebben, Duits-mooi bedoel ik, dan is het niks.'' Duits-mooi? ,,Polen is verkommerd, nog typisch socialistisch. Het is niet schoon en opgeruimd, zoals in Duitsland.'' Hij lacht. ,,O jee, wat een cliché.''

Iedereen lacht. De kinderen krijgen ijs, de mannen bier en schoondochter Gabriele vraagt Detlef om een glaasje sekt. Dochter Marie heeft de handen vol aan de kleine Hanna (drie maanden) die onbedaarlijk begint te spugen. Dochter Marleen, net terug uit Florida, wil liever over de VS praten dan over Europa.

De Muur speelde in het leven van alle volwassen Bierstedts een prominente rol. Toch ontstaat een twist over de vraag of de Muur op een donderdag of vrijdag is gevallen. Gabriele was die avond alleen thuis, zag de beroemde persconferentie van de SED waarop de Wende werd aangekondigd op televisie, dacht dat het zo'n vaart niet zou lopen en ging naar bed. Mario had voetbal gekeken op tv en zag pas 's ochtends bij de bushalte dat West-Berlijn was volgestroomd met Trabantjes. Op school ging het proefwerk Engels gewoon door. Detlef had die avond generale repetitie in theater Tribune. Vanuit de zaal had iemand geschreeuwd dat de Muur was gevallen, maar dat had niemand serieus genomen. Detlef: ,,Toen ik op weg naar huis al die mensen op de Kudamm zag, was ik ontroerd, en ik was voorwaar geen vriend van de DDR.''

Detlef was in de DDR een outsider. Hij kent Gabriele al van de lagere school. Zij mocht naar het gymnasium, hij niet. ,,Ik was geen lid van de FDJ'', de jeugdbrigade van de SED. Hij mocht alleen metselaar worden. Raakte via een amateurvereniging verslingerd aan toneelspelen en verdiende in Potsdam zijn brood met het nasynchroniseren van films. Tegenwoordig is Detlef Bierstedt de Duitse stem van George Clooney.

In 1980 hakten ze de knoop door en vroegen een uitreisvisum aan op basis van politieke motieven. Gabriele, inmiddels lerares, werd onmiddellijk ontslagen. Ze werden geïntimideerd en gekoeioneerd. Vier jaar later mochten ze weg. Via Wenen naar West-Berlijn. Omdat ze hun staatsburgerschap hadden afgelegd mochten ze later weer op bezoek in de DDR. De kinderen kregen toen pas de grote schok. Marie: ,,Het afscheid was al treurig, maar het was heel erg om later te merken dat je bij je vrienden niet meer welkom bent. Dat je opeens wordt gezien als de vijand.''

Met de toetreding van Polen tot de EU wijzigt ook de status van die andere historisch zo zwaar belaste Duitse grens. Voor de Bierstedts, die op 60 kilometer van die grens wonen, heeft het weinig directe betekenis. Voor onderwijzeres Gabriele en de acteurs Detlef en Marie verandert er niets. Roland, de partner van Marie, werkt in een kleine meubelfabriek. Ook hij verwacht geen grote veranderingen. ,,We produceren maatwerk en het is niet logisch je nieuwe kastenwand in Polen te halen.''

Mario, verzekeringsagent, hoopt dat Duitse ondernemingen nu ook hun Poolse dochterbedrijven bij hem verzekeren. Voor hem is de uitbreiding, uit economisch oogpunt, een groots project. ,,Op den duur zal er veel veranderen. De groei in de nieuwe lidstaten zal toenemen en daardoor zal de drang om te emigreren afnemen. Ik zie dat heel positief.''

Detlef en Gabriele zijn behoedzamer. Ze hebben een zomerhuisje in een gehucht op een steenworp afstand van de grens. Gabriele: ,,Daar hebben ze regelrecht angst dat er straks voor niemand meer werk is.'' Die economische angst voedt ook de aloude xenofobie in de grensstreek. ,,Traditioneel hebben ze wat tegen de Polen: elke diefstal is het werk van een Pool.''

Detlef constateert met enige verbazing over zichzelf dat hij niet staat te springen om naar Polen te reizen.. ,,In de DDR-tijd waren we drie keer in Danzig. Polen was toen een verademing. De Polen waren opener dan de Oost-Duitsers, hadden Amerikaanse producten. Nu zouden we niet gaan omdat ze achterlopen.'' Marie zegt dat ze niet erg nieuwsgierig is naar literatuur uit Estland. Dat komt nog wel, verwacht haar vader. ,,Als het contact met die landen eenvoudiger wordt, zul je ook meer aanknopingspunten vinden.''

Zegt `Europa' ze iets? Marie: ,,Alleen als je het afzet tegen Azië of Amerika. We hebben een andere cultuur dan de Amerikanen, een diepzinnigere cultuur. Maar ik heb niet het idee dat ik deel uitmaak van dezelfde cultuur als de Esten of de Letten. De uitbreiding van de Unie heeft daar tot op heden niets aan veranderd.'' Mario: ,,Ik voel me ook niet erg verbonden met de Fransen omdat we met ze in één unie zitten. De nationale identiteiten blijven bestaan – zo bezien is die hele uitbreiding tamelijk onbelangrijk.''

De oudere generatie is er niet helemaal gerust op. Detlef en Gabriele zijn bang dat veel van het nationale karakter verloren zal gaan. Detlef vindt vakanties sinds de invoering van de euro niet meer zo avontuurlijk, Gabriele vindt het stuitend dat ,,je tot in de kleinste winkel, op het kleinste eiland in de Middellandse Zee dezelfde Duitse instant soep kunt kopen als thuis.'' Niet alleen de commercie draagt bij aan eenheidsworst, ook de Brusselse bureaucratie. Detlef: ,,Een Estse augurk moet er uitzien als een Estse, een Griekse als een Griekse. Een EU-augurk is treurig en dom.''

Gabriele breekt een lans voor Duitse tradities. Geen cadeaus met Pasen, geen kerstversiering voor Totensonntag en een boom met echte kaarsen. ,,Op dat punt ben ik graag zeer Duits: ik wil dat tradities worden onderhouden en doorgegeven.'' In november had ze met de ouders op de school waar ze lesgeeft een aanvaring omdat ze in de klas wel Sint-Maarten maar geen Halloween wilde vieren. Mario breekt in het gesprek in. ,,Nu wordt het de hoogste tijd om de kwajongen uit te hangen: wij vieren alles! Halloween ken ik, maar ik ben niet zeker van de betekenis van Sint-Maarten.''

Wie vecht voor Duitse tradities is er ook trots op Duitser te zijn? Detlef: ,,Het kan me niet schelen wat ik ben. Ik ben Duitser omdat ik toevallig hier ben geboren. Maar als je ergens bent geboren, moet je de identiteit van die omgeving aannemen en tradities koesteren. Dat geldt ook voor een paar dingen in Duitsland. Daar hoef je je niet voor te schamen. Dat staat volledig los van het Derde Rijk.''

Mario: ,,Daar gaan we weer! Wij met onze Duitse dwang ons te rechtvaardigen. Met het oog op het Derde Rijk durven we nog steeds niet van ganser harte te zeggen: we zijn graag Duitsers. Ik ben graag Duitser. We voelen ons goed hier.''

Eerdere afleveringen zijn te lezen op www.nrc.nl