In de schaduw van een patriarch

Twee dagen later dan voorzien gaat Malawi morgen naar de stembus. Triomf van de democratie of bankroet?

Democratie is populair onder de politici in Malawi. Nog nooit hebben zoveel partijen meegedaan als aan de parlements- en presidentsverkiezingen van morgen: 31. Nog nooit heben zich zoveel mensen kandidaat gesteld voor de 193 zetels in het parlement: 1.254, twee keer zoveel als in 1999.

Tien jaar na invoering van het meerpartijensysteem wacht de bevolking nog altijd op de vruchten. De repressie is verminderd. Kranten mogen schrijven wat ze willen. Maar vrijheid kun je niet eten. Volgens de VN-ontwikkelingsorganisatie UNDP is de armoe de laatste tien jaar gestegen. De levensverwachting bij geboorte is mede door de aidsplaag gedaald tot 38 jaar.

Veertig jaar na de onafhankelijkheid van de voormalige Britse kolonie Nyasaland hangt over de straatarme staat nog altijd de schaduw van de man die Malawi de eerste dertig jaar met ijzeren vuist geregeerd heeft: dr. Hastings Kamuzu Banda. `Vader van het volk', `Messias', `Beste boer van Malawi' liet hij zich noemen nadat hij zichzelf in 1971 tot `president voor het leven' had benoemd. Wie zich tegen hem keerde riskeerde dood of gevangenis.

Aan zijn eeuwige bewind kwam voortijdig een einde toen het volk zich in 1992 massaal tegen hem keerde, daartoe aangemoedigd door de katholieke bisschoppen die in een pastorale brief hadden opgeroepen tot verandering. Bij de verkiezingen in 1994 moest Kamuzu het afleggen tegen de zakenman Bakili Muluzi, leider van het United Democratic Front (UDF).

Destijds gold bijna onvermijdelijk dat alle politieke kopstukken voortkwamen uit Kamuzu's Malawi Congress Party (MCP) die zolang het politiek landschap had gedomineerd; ook de nieuwe president Muluzi, die secretaris-generaal van de MCP was geweest. De nieuwe partijen organiseerden zich langs etnische en regionale lijnen bij gebrek aan politiek programma. Het UDF richtte zich vooral op de Chewa en Yao in het dichtbevolkte zuiden, de Alliance for Democracy (Aford) op de Tumbuka en Ngoni in het noorden, de oude MCP op de Chewa in het midden van het land.

De corruptie, de vriendjespolitiek en het wanbeleid waar de `nieuwe' generatie politici een einde aan zou maken, hebben ze alleen maar bedekt met een democratisch vernisje. De regering-Muluzi was twee jaar geleden medeverantwoordelijk voor het ontstaan van de zwaarste hongersnood die het land ooit heeft getroffen. Het wanbeleid van de regering heeft zeker tien grote bedrijven de kop gekost, wat tot een verlies van meer dan 50.000 banen heeft geleid. Dat Muluzi er uiteindelijk niet in geslaagd is de grondwet te veranderen om langer dan twee termijnen te kunnen regeren, is vooral te danken aan druk van de kerken en van de donorlanden, waarvan de regering voor bijna de helft van haar inkomsten afhankelijk is.

Ook tien jaar later hebben de meesten van de vijf presidentskandidaten nog hun wortels in de oude politieke monocultuur van Kamuzu. Zoals de veteranen John Tembo (kandidaat MCP), Gwanda Chakuamba (kandidaat Mgwirizano, een coalitie van zeven kleine partijen, gesteund door de kerken) en oud-vice-president Justin Malewezi. Nog steeds zijn de partijprogramma's vrijwel uitwisselbaar. Dat geldt ook voor de National Democratic Alliance (NDA), de nieuwste oppositiepartij die twee jaar geleden is ontstaan en die oud-minister Brown Mpinganjira naar voren heeft geschoven als presidentskandidaat. Grootste kanshebber voor de opvolging van Muzili is diens kroonprins, de econoom Bingu wa Mutharika, al is het alleen maar omdat hij schaamteloos door de staatsmedia wordt gesteund.

Voor Afrikanen met ambitie biedt de politiek nog altijd de beste kans op invloed en rijkdom. Dat geldt niet alleen voor Malawi. De overheid als geldverdeelmachine, niet als motor van ontwikkeling. Of zoals Rafiq Hajat, directeur van het Institute for Policy Interaction het zegt: ,,Het staatshoofd als ultieme patriarch en bron van alle rijkdom.'' In de Malawiaanse politiek gaat het niet om thema's, alleen om personen. ,,De democratische instituten zijn er wel'', zegt Hajat. ,,Maar de democratische geest ontbreekt.''

Hajat houdt ernstig rekening met geweld na de verkiezingen. Hij herinnert eraan dat vier van de vijf presidentskandidaten zo oud zijn dat dit waarschijnlijk hun laatste kans op de hoofdprijs is. ,,Als een van hen het idee heeft dat er geknoeid is, slaat de vlam in de pan.''

De Hoge Raad deed in elk geval vorige week zijn democratische plicht door uitstel van de verkiezingen te gelasten omdat de kiescommissie het aantal kiesgerechtigden had verlaagd van 6,6 naar 5,7 miljoen zonder de kieslijst ter controle voor te leggen. Met twee dagen vertraging gaan de verkiezingen morgen toch door nadat een compromis over de stemprocedure is bereikt.

Het hoofd van de waarnemersmissie van de Europese Unie, de VVD-europarlementariër Marieke Sanders-Ten Holte, voorspelt dat die procedure tot lange wachttijden bij de stembureaus zal leiden. Ze maakt zich ook zorgen over het veel te grote aantal stembiljetten dat in omloop is waardoor de kans op fraude stijgt. Democratie in Malawi blijft een moeizaam proces.