Verantwoorden is nog moeilijk

Morgen viert de Verantwoordingsdag zijn eerste lustrum. Werkt het systeem van concrete en meetbare doelen inmiddels naar behoren?

Het was een schamele opbrengst, toen in september 2002 het eerste kabinet Balkenende zijn eerste miljoenennota indiende. Van alle plannen voor 2003 (ruim 500) was slechts 38 procent van die voornemens daadwerkelijk gekoppeld aan een meetbaar doel (bijvoorbeeld: 20 procent minder files).

Anders gezegd: van bijna tweederde van al het voorgenomen beleid voor 2003 werd niet omschreven wat daarmee beoogd werd, dit bleek althans niet uit de miljoenennota. Toch oordeelde de Algemene Rekenkamer eerder al gematigd positief over de mate waarin departementen zich hadden beijverd ,,het VBTB-proces in de begrotingen te implementeren''. VBTB betekent `van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording'. Het is het proces waarin het rijk iedere derde dinsdag in september (Prinsjesdag) probeert beleid te koppelen aan concrete, meetbare doelen en waarbij ruim anderhalf jaar later via jaarverslagen en commentaren van de Rekenkamer op de derde woensdag in mei (Verantwoordingsdag) verantwoording kan worden afgelegd. De verantwoording is door de Tweede Kamer ingevoerd, zodat die de regering beter kan controleren.

Morgen viert verantwoordingsdag zijn eerste lustrum. Complicerende factor bij deze vijfde verantwoordingsdag is dat het eerste kabinet-Balkenende (met CDA, VVD en LPF) inmiddels is afgetreden en vervangen door een nieuwe coalitie van CDA, VVD en D66. Bewindslieden moeten dus verantwoording afleggen voor beleid dat ze in een andere samenstelling en in een andere politieke werkelijkheid hebben ingediend. Ook voor de Kamer, die begin juni over de jaarverslagen en de commentaren debatteert, kan dat lastig worden.

Sinds september 2001, dus sinds de miljoenennota 2002, zijn departementen verplicht hun begrotingen volgens de nieuwe regels op te stellen. De bewindslieden moeten drie vragen beantwoorden bij het opstellen van hun begrotingen: wat willen we bereiken, wat gaan we daarvoor doen en wat mag het kosten? Dat is voor 2003 dus maar in zeer beperkte mate gebeurd. En als de begroting niet conform de regels is opgesteld, kan er ook niet conform de regels verantwoording worden afgelegd.

Dit belooft weinig goeds voor morgen. Op basis van de gegevens uit de begrotingen kan maar in 38 procent van de gevallen over het beleid rekenschap worden afgelegd. De rest blijft ofwel steken in een financiële verantwoording zonder dat duidelijk is waar dat geld naartoe is gegaan of wordt helemaal niet verantwoord. Daarmee is overigens niet gezegd dat er tientallen miljarden euro's ondoordacht over de balk zijn gegooid, het is alleen niet in een oogopslag duidelijk waar het geld precies voor is bedoeld. Zo kan er bijvoorbeeld 300 miljoen euro voor `meer veiligheid' in de boeken staan zonder dat omschreven is dat het aantal autodiefstallen met 20 procent omlaag moet en daar extra agenten, en meer cellen voor gebouwd moeten worden.

Op Financiën, dat als coördinerend ministerie optreedt in de hele operatie, zien ze de bui inmiddels al hangen. Een betrokken ambtenaar meldt dat sommige departementen morgen jaarverslagen zullen indienen van 300 pagina's dik. ,,Het schiet een beetje door. Niet vanuit slechte bedoelingen, maar het zijn te veel pagina's aan het worden. Dan begint het meer op verhullen dan op verantwoorden te lijken'', aldus de ambtenaar.

Vorige week nam minister Zalm (Financiën) vast een voorschotje op zijn eigen verantwoording. Tijdens een gastcollege aan de Erasmus Universiteit Rotterdam zei de minister dat 2003 ,,een moeilijk begrotingsjaar is geweest'' en hij sprak de verwachting uit dat het op verantwoordingsdag ,,waarschijnlijk spannend'' zal worden, omdat het begrotingstekort veel meer is opgelopen dan verwacht. In de miljoenennota 2003 stelde de minister zich ten doel het begrotingstekort te beperken tot 0,5 procent, terwijl eerder deze maand duidelijk werd dat het tekort over 2003 3,2 procent bedroeg. Maar Zalm kan dat, zo vindt hij zelf, prima verantwoorden. De uitkomst mag dan afwijken, maar als de uitleg waarom dat gebeurt deugt, zal de Rekenkamer daar eerder waardering over uitspreken dan een vermaning.

Later dit jaar zal het hele verantwoordingsproces worden geëvalueerd. Betrokkenen op Financiën verwachten dat Zalm morgen al, bij de presentatie van de jaarverslagen, een poging zal doen de papierberg terug te dringen en zijn collega's zal oproepen het volgend jaar beter, maar iets minder uitgebreid te doen.

    • Egbert Kalse