Wij zijn klein en de EU wordt almaar groter

Sinds 1 mei telt is de Europese Unie 25 landen. Deel 12 van een serie familieportretten. Het verhaal van de Deense familie Nielsen. ,,Een verenigd Europa is de enige remedie tegen oorlog.''

Grootvader Claes Stig Nielsen is de grappigste thuis. Bij het noemen van zijn geboortejaar, 1928, zegt hij: ,,Na Christus.'' Hij moet vreselijk gapen als hij vertelt hoe lang hij al getrouwd is – vijftig jaar. En hij huilt bijna als het gesprek op de rolverdeling tussen mannen en vrouwen komt. ,,Ik moet altijd alles zelf doen.''

Grootmoeder Annelise Stig Nielsen (1932) en kleindochter Trine Stig Lagoni (1979) lopen af en aan naar de keuken met flesjes bier, broodjes ham en kaas, cake en koekjes. Grootvader Claes zit in zijn leunstoel, met op de stoel naast hem schoonzoon Johnny Lagoni (1947) en op de bank tegenover hem de vriend van zijn kleindochter, Morten Halskov (1976). Kleindochter Trine: ,,Opa! Wat zielig! Je moet zelf je brood snijden.''

Grootmoeder Annelise lacht en zegt dat ze op maandag gymt, op dinsdag Duitse les heeft, op woensdag piano speelt, op donderdag naar de bibliotheek gaat. ,,En ik maar wachten tot ze weer thuiskomt'', zegt grootvader Claes. ,,Ja'', zegt kleindochter Trine. ,,En ze je je biertje komt brengen.''

Hoe zit dat? Denen hebben werk, huishouden en de verzorging van de kinderen toch zo goed verdeeld? Hebben ze niet samen met de Zweden en de Finnen de meest geëmancipeerde samenleving van Europa?

Kleindochter Trine en grootmoeder Annelise: ,,Dat is een mythe.''

,,Ja'', zegt grootvader Claes. ,,En zo houden we het.''

Trine wilde vroedvrouw worden, maar er was geen plaats op de opleiding. Nu wordt ze verpleegster, ze heeft bijna haar diploma. ,,Dan kan ik overal werken.'' Deense ziekenhuizen komen net zo moeilijk aan personeel als Nederlandse. Trine's vriend Morten studeert nog, hij wil journalist worden. Schoonzoon Johnny, de vader van Trine, was vroeger timmerman. Nu is hij chef van de brandweerbrigade in het dorp waar hij woont, bij de stad Odense, op het eiland Fyn, anderhalf uur met de trein vanaf Kopenhagen. Grootmoeder Annelise was bankemployee, ze stopte een paar jaar toen ze kinderen kreeg – ,,dat deed je toen nog'' – en werkte daarna tot haar pensioen weer bij de bank. Grootvader Claes was afdelingschef bij dezelfde bank. ,,Daar hebben we elkaar leren kennen''. Hij doet weer alsof hij gaapt, grootmoeder Annelise moet er elke keer om lachen. Het gesprek is bij hen thuis – een kleine, vrijstaande woning in Odense. Zij praten Duits, de anderen Engels.

Hoe denken deze vijf Denen uit drie generaties over hun regering? Minister-president Anders Fogh Rasmussen leidt sinds november 2001 een centrum-rechts minderheidskabinet, gesteund door de volkspartij van Pia Kjaersgaard die tegen immigratie, tegen moslims en tegen Europa is.

Grootmoeder Annelise: ,,Niemand hier steunt de regering. Wij zijn hier allemaal tegen Rasmussen en tegen Pia Kjaersgaard.'' De vier anderen knikken. Maar dan zegt Trine's vriend Morten: ,,Er is hier wel een groot probleem met immigranten.'' En schoonzoon Johnny zegt: ,,De vorige regering heeft veel te veel mensen toegelaten.'' En grootvader Claes: ,,De vorige regering was te idealistisch. Die wilde niet zien dat de man uit de straat daar geen zin in had.''

Denemarken heeft 300.000 buitenlanders op 5,3 miljoen inwoners. Twee procent van de bevolking is moslim. Nederland, met 16,2 miljoen inwoners, heeft drie miljoen buitenlanders, waarvan de helft moslim. Waar maken de Denen zich druk om?

Dat vragen deze vijf Denen zich ook af. Grootmoeder Annelise zegt dat ze zich ervoor schaamt. Ze noemt de naam van Pim Fortuyn, ze heeft gehoord dat die in Nederland veel onverdraagzaamheid heeft veroorzaakt. ,,Ik begrijp niet wat de problemen met immigranten zijn. Maar ik geloof dat ik de enige hier ben.''

Kleindochter Trine: ,,Nee oma, ik ben het met je eens.''

Grootmoeder Annelise: ,,Het zijn altijd buitenlanders die in de bus voor me opstaan.''

Schoonzoon Johnny: ,,Maar ze betalen niet.''

Grootmoeder Annelise: ,,Dat zijn er maar een paar.''

Kleindochter Trine: ,,En die verpesten het voor de anderen.''

Het wordt geen ruzie, want nu zegt Trine's vriend Morten iets waar ze het alle vijf mee eens zijn: de Denen, die ooit heersten over Noorwegen, Groenland, delen van Engeland, en die daarna van hun land een sociaal paradijs maakten, zijn altijd open en tolerant geweest. Totdat die openheid en tolerantie door de komst van gastarbeiders en vluchtelingen op de proef werden gesteld. Morten: ,,Nu blijken we ons te gedragen als een primitieve stam die alles wat anders is buitensluit.''

Ook tegenover Europa, volgens Morten. Denemarken werd pas in 1993 lid van de Europese Unie, nadat een paar voorwaarden waren ingewilligd: eigen defensiebeleid, eigen justitiebeleid, geen deelname aan de monetaire unie. In referenda vóór 1993 hadden de Denen steeds tegen toetreding gestemd. En deze vijf Denen?

Grootmoeder Annelise zegt meteen: ,,Ik heb altijd ja gestemd. Een verenigd Europa is de enige remedie tegen oorlog.''

Grootvader Claes: ,,Ik heb ook ja gestemd, unbedingt. Er is in het verleden zo veel haat en ellende in Europa geweest.'' De grootste liefhebberij van grootvader Claes is het lezen van boeken over de Eerste en Tweede Wereldoorlog. (,,Wat moet je als je vrouw altijd weg is.'')

Maar dan de jongere generaties. Schoonzoon Johnny: ,,Ik heb tot 1993 altijd nee gestemd. Ik heb er geen goede argumenten voor. Het was emotioneel. Ik wil niet in de Verenigde Staten van Europa wonen.'' Trine's vriend Morten: ,,Bij mij is het ook zo. Denemarken is zo'n klein landje, en dan zo'n grote Europese Unie. Ik dacht: we verdwijnen.''

Voor grootvader Claes en grootmoeder Annelise is dit niet nieuw. Maar toch zijn ze verbaasd. Grootmoeder Annelise, tegen haar schoonzoon: ,,Het is dat ik van je hou en dat jij het niet kan helpen dat je uit Jutland komt. Anders had ik het je nooit vergeven.'' Jutland is lang van de Duitsers geweest, en Duitsland is groot in Europa. De Denen in Jutland moeten niets van hen hebben. Grootvader Claes kijkt naar zijn kleindochter: ,,En jij, Trine?'' Kleindochter Trine: ,,Ik heb altijd tegen gestemd.'' ,,Wat?'', zegt grootvader Claes. Hij is even stil. ,,Dat vind ik heel erg. Geef de cadeautjes die ik je met kerst heb gegeven maar terug.'' Kleindochter Trine: ,,Kan niet, ik heb niks van je gekregen.''

De euro. Daar hebben de Denen ook tegen gestemd. Zestig procent van de bevolking heeft daar nu spijt van. Want nu zitten ze met hun kronen, die de koers van de euro volgen, maar in de Europese Unie een curiositeit zijn geworden. Grootmoeder Annelise is weer de eerste: ,,Stom, stom, stom.'' Zij heeft natuurlijk vóór gestemd. Grootvader Claes ook. Argwanend kijkt hij naar schoonzoon Johnny en vraagt: ,,En jij? Ben jij voor de euro?'' Schoonzoon Johnny: ,,Ik heb voor gestemd.'' Grootvader Claes: ,,Goed zo.'' Maar hij is te snel blij, schoonzoon Johnny zegt: ,,Ik wás niet voor. Maar ik dacht: het gaat toch die kant uit. Er worden net zo lang referenda georganiseerd tot de meerderheid ja stemt. Zo is het met de Europese Unie ook gegaan. Ik had daar geen zin in. Ik dacht: laat het dan maar meteen gebeuren.'' Volgend jaar, misschien nog dit jaar, wil de regering van Rasmussen de Denen opnieuwgelegenheid geven om mee te gaan doen met de euro. Kleindochter Trine: ,,Rasmussen maakt ons bang. Hij zegt dat onze economie naar beneden gaat als we de euro niet nemen.''

Zij heeft nee gestemd. Haar vriend Morten ook. Hij zegt: ,,Moet je naar de Fransen kijken. Die houden zich niet eens aan de criteria. Ze doen wat ze zelf willen. Je wilt toch niet dat die iets over jou te zeggen krijgen?'' Grootvader Claes zegt: ,,Jongen, dat is het probleem niet. De Fransen en de Duitsers hebben toch al alles te zeggen. Weet je wat het echte probleem van de Europese Unie is?'' Hij laat een stilte vallen en zegt dan: ,,De uitbreiding. Tien nieuwe landen waar de lonen veel lager liggen dan bij ons. Al die mensen die hier willen werken. De lonen zullen enorm omlaag gaan.''

Is grootvader Claes tegen een gróte Europese Unie?

Hij aarzelt even. Dan zegt hij: ,,Nee. Het argument van de vrede is veel belangrijker.'' Daarna: ,,Laat Turkije er ook maar bij komen.'' Hij wil over de Tweede Wereldoorlog gaan praten, maar kleindochter Trine zegt: ,,Nee opa!'' En grootmoeder Annelise: ,,Dan zitten we hier over twee weken nog met z'n allen.'' Grootvader Claes: ,,De Eerste Wereldoorlog dan?'' Kleindochter Trine: ,,Ik weet iets leukers. We gaan over het huwelijk praten.'' Het huwelijk van kroonprins Frederik, 35 jaar, met de 31-jarige jurist Mary Donaldson uit Tasmanië. Zoals Homerus altijd over de godin Hera schreef dat ze `koe-ogig' was (een compliment), zo praten de Denen steeds over Mary Donaldons `prachtige bruine ogen'. Alleen zijn sommige Denen boos dat kroonprins Frederik wél zo maar een bruid uit het buitenland mag halen, en de rest van het land sinds juli 2002 niet meer. Toen werd in Denemarken een wet aangenomen die huwelijken met niet-Denen (Marokkanen, Turken) bijna onmogelijk maakt.

Kleindochter Trine heeft er vrij voor genomen. Ze zou deze twee dagen – 14 en 15 mei – voor de televisie liggen, met taart en champagne. Grootmoeder Annelise heeft ook alles afgezegd, ze wil niets van ,,het sprookje'' missen. ,,Ze is zo mooi. Zo intelligent.'' Grootmoeder Annelise is trots op het Deense koningshuis.

En de mannen?

Die halen hun schouders op. Trine's vriend Morten zou wel ,,af en toe'' even kijken – het hoort bij het vak dat hij heeft gekozen. Schoonzoon Johnny zegt iets over ,,sentiment''. En grootvader Claes leest liever een boek. ,,Misschien iets over de oorlog op de Balkan.''

Eerdere afleveringen zijn te lezen op www.nrc.nl