Topman als dappere dodo

Over een jaar of zes, zeven. Dan valt voormalig bestuursvoorzitter Cees van der Hoeven van Ahold volgens zijn woordvoerder weer te interviewen. Jammer voor de maakster van de VPRO-documentaire `De graaicultuur', Bregtje van der Haak. Zij kreeg in 1999 nog wel zoveel medewerking van Van der Hoeven en Ahold, dat destijds als `groeidiamant' werd beschouwd. Geen wonder dat zij nu nul op het rekest kreeg. Van der Hoeven weet justitiële en beursautoriteiten uit Nederland en de VS op de hielen, elk woord kan tegen hem worden gebruikt. Jammer ook voor de kijker. De voormalige Ahold-topman had immers als geen ander kunnen vertellen hoe het zover is gekomen. Inmiddels is sprake van een stroom aan boekhoudschandalen (naast Ahold ook Shell, Worldcom, Parmalat en Enron) en kwam een fel publiek debat over topsalarissen en megabonussen op gang.

Toch is deze aflevering van Tegenlicht het bekijken waard. Via een rondgang langs onder anderen Pieter Bouw (ex-topman KLM), Jack Welch (ex-General Electric en icoon van het aandeelhouderskapitalisme) en Bill George (ex-Medtronic) worden de oorzaken van de graai- en fraudecultuur op een rijtje gezet. Bouw ziet de globalisering als een belangrijke factor: in navolging van de Amerikaanse aandeelhouder eist nu ook de Europese belegger het onderste uit de kan. En de topman doet voor veel geld graag zijn uiterste best. Vervolgens ontstaat er ,,in de hele organisatie een cultuur dat alleen een hogere winst per aandeel het allerhoogste goed is''. Met als gevolg dat de topman zich als `dappere dodo' moet manifesteren.

Maar ook de media bliezen hun partijtje mee. Journalisten keken met verwondering naar Ahold, dat in tien jaar zo'n zeventig overnames deed. De Angelsaksische media eisten op hun beurt van bedrijven, samen met de aandeelhouders, een rechte lijn naar boven. Anders volgde al snel de roep om het vertrek van de topman.

De Amerikaan Bill George, schrijver van een boek over de dilemma's waarmee hij als topman werd geconfronteerd, noemt de eis van constante en voorspelbare winstgroei absurd: ,,Terwijl zakendoen simpelweg niet voorspelbaar is. Wisselkoersen, productontwikkeling, de economie, allemaal ongewisse factoren.'' Tegenvallers zijn dan nog maar op één manier op te vangen. ,,Over de lijn stappen van wettig gedrag naar marginaal en uiteindelijk naar illegaal gedrag.'' In plaats daarvan moet de topman volgens George sterk zijn en zeggen: ,,Nee, aan dit spel doe ik niet mee.''

Tegenlicht: De graaicultuur. VPRO, Ned.3, 20.55-21.45u.