De wieg van het wiel

Aan het eind van het vierde millennium voor Christus duikt het wiel op. In Mesopotamië, aan de Indus, in de Kaukasus, maar ook in onze contreien. Het idee dat Noord-Europa achteraan hobbelde klopt niet.

WIE HEEFT het wiel uitgevonden? De Duitse humanist Hartmann Schedel wist het in 1493 zeker: Erichthonios, koning van Athene. Dat er enige mythische kantjes zaten aan deze man, die bekend staat als de zoon van Hephaistos en Gaia, deerde hem niet. Schedel las bij Vergilius dat de Atheense koning als eerste vier paarden onder het juk had gebracht en de wagenrennen had uitgevonden. Dat was voor hem genoeg om Erichthonios als uitvinder van het wiel op te nemen in zijn Wereldkroniek. Zelfs beeldde hij hem af. Met zijn woeste baard, lange haren, wambuis en kroon op het hoofd lijkt Erichthonios verdacht veel op een late middeleeuwer. En dan heeft hij ook nog eens een spakenwiel in zijn hand.

Iedereen is het er nu over eens: Erochthonios was niet de uitvinder van het wiel. Zoals er ook overeenstemming bestaat over het feit dat er aan het spaakwiel nog een fase vooraf ging. Eerst was er in de steentijd het houten schijfwiel. Het spaakwiel kwam pas in de Bronstijd, na 2000 voor Christus. Vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw bestond er ook geen discussie meer over waar het wiel was uitgevonden. Zo'n technologische uitvinding kon alleen hebben plaats gevonden in een hoogwaardige beschaving waar ze het schrift kenden en aan stedenbouw deden. Bijvoorbeeld in Mesopotamië. In Uruk hadden ze op een kleitablet een Sumerisch schriftteken gevonden dat op een wagen lijkt. Datering: vierde millennium voor Christus. Kortom, de wieg van het wiel had in Zuid-Babylon gestaan.

Schijfwielen

Europa, met zijn bescheiden boerennederzettingen, hobbelde daar een paar honderd jaar achteraan. In 1964 concludeerde de Nederlandse archeoloog Diderik van der Waals naar aanleiding van zijn studie van enkele schijfwielen die in het veen in Drenthe waren gevonden, dat het wiel rond 2800 voor Christus zijn intrede in Europa had gedaan.

Dit lange tijd onwrikbare beeld is de laatste jaren aan het wankelen gebracht door nieuwe vondsten en een betere datering van al bekende vondsten. Wat er gebeurt doet denken aan wat in de archeologische wereld bekend staat als de Second Radiocarbon Revolution. In de jaren zestig kon de Engelse archeoloog Colin Renfrew met behulp van toen net gecalibreerde C14-dateringen bewijzen dat de grote megalithische monumenten in prehistorisch Europa veel ouder waren dan gedacht. In een klap maakte hij een einde aan de geldende opvatting dat dergelijke monumenten gemaakt waren naar voorbeeld van monumenten in het mediterrane gebied.

Op vergelijkbare wijze zeggen nu sommige archeologen dat het wiel niet in het Nabije Oosten is uitgevonden en vandaar verder is verspreid. Volgens hen gaat het om een uitvinding die min of meer gelijktijdig op verschillende plaatsen is gedaan. Een enkeling gaat zelfs zo ver de zaak om te keren en te zeggen dat het wiel in Midden-Europa is uitgevonden en dat het Nabije Oosten de vinding heeft overgenomen.

De dikke wetenschappelijke catalogus Rad und Wagen. Der Ursprung einer Innovation. Wagen in Vorderen Orient und Europa geeft een goed overzicht van de laatste wetenschappelijke inzichten over het onderwerp. Het boek hoort bij de gelijknamige tentoonstelling in het Museum `Natur und Mensch' in het Noord-Duitse Oldenburg.

In het uitgebreide veengebied rond de stad Oldenburg zijn de afgelopen jaren ongeveer tachtig veenwegen gevonden. De oudste, in 1996 gevonden, dateert van ongeveer 4500 voor Christus. De vraag van een journalist of er ook wagens overheen hadden gereden bracht directeur Mamoun Fansa, van oorsprong een Syriër, op het idee een speciale tentoonstelling over de oorsprong van wiel en wagen te organiseren. Hij vroeg verschillende geleerden, onder wie de Nederlandse archeologen Jan Albert Bakker (over de neolithische wagen in noordelijk Midden-Europa) en Joost Crouwel (over het Nabije Oosten en zijn rol in de ontwikkeling van voertuigen en over de wagen in de Bronstijd van Griekenland), om één of meer van de 36 artikelen in de wetenschappelijke catalogus te schrijven.

Een verspreidingskaart met vondsten uit het vierde millennium voor Christus laat zien dat de wetenschappers er niet meer onder uit kunnen dat er in Europa intussen veel archeologische vondsten zijn gedaan die op een vroeg gebruik van wagens wijzen. In 1989 werden bij het Noord-Duitse Flintbek twintig meter lange wielsporen gevonden naast een graf uit het midden van het vierde millennium voor Christus. Uit dezelfde tijd stamt een vaas met een primitieve afbeelding van een vierwielige kar, die bij Bronocice in het zuiden van Polen is gevonden. De overtuigendste vondsten zijn de soms vrijwel complete houten wielen en assen. In Zuid-Duitsland en Zwitserland zijn tot nu toe 24 wagendelen gevonden. De meeste stammen uit het begin van het derde millennium, maar drie zijn zeker ouder dan 3000 voor Christus. De oudste en ook recentste Europese vondst, in 2002 gepubliceerd, komt uit Slovenië. Bij drainagewerkzaamheden in het veen bij Ljubljana kwamen een wiel en een as tevoorschijn die tussen 3500 en 3250 voor Christus worden gedateerd.

Indus

De vondsten stammen dus uit dezelfde tijd als de afbeelding op het kleitablet van Uruk. Maar dat geldt ook voor vondsten op de Oost-Europese steppen, in het noorden van de Kaukasus en in de Indus: in nederzettingen van de zogeheten Tripol'e-cultuur ten noorden van de Zwarte Zee zijn terracottafiguren gevonden waarvan de benen onderaan doorboord zijn. Waarschijnlijk zijn het de gaten voor een as en duiden ze erop dat ook op de steppen al vroeg het draaiprincipe van het wiel bekend was. Uit de graven van de Majkop-cultuur in de Kaukasus komen wagens en uit hun nederzettingen kleine modellen van klei. En ook in Harappa in Pakistan vonden archeologen in 1996 een terracottamodel van een wagen met wielen. Het gebied waar de oudste wielen en wagens, modellen en afbeeldingen zijn gevonden strekt zich dus nu uit van Noord-Duitsland tot de Indus en het Nabije Oosten. Volgens sommige archeologen is het vanwege deze spreiding niet mogelijk dat het wiel in één streek is uitgevonden en vandaar razendsnel verder is verspreid.

Bepalen waar het wiel is uitgevonden is sowieso geen kwestie van simpelweg kijken naar de locatie van de oudste vondst, waarschuwt Stefan Burmeister, een van de samenstellers van de tentoonstelling, in zijn inleidende artikel. Het ene gebied is archeologisch beter onderzocht dan het andere, of kent betere conserveringsomstandigheden. Archeologen dienen er dus rekening mee te houden dat de vondsten die tot nu toe zijn gedaan een vertekend beeld kunnen geven. Verder is het van belang dat de verschillende archeologische vondsten op hun eigen juiste waarde worden geschat. Zo mag je ervan uitgaan dat er in Uruk pas een schriftteken met een wagen is gekomen toen de wagen in die maatschappij al enige tijd een normaal verschijnsel was.

Tentoonstelling en catalogus geven daarom geen eensluidend antwoord, maar willen vooral de discussie aanzwengelen en laten zien dat aan het onderzoek van wagen en wiel vele aspecten vastzitten.

Een uitvinding komt nooit zo maar uit de lucht vallen. Bij het wiel en de wagen gaat het om de combinatie van drie technologische aspecten: het draaien van een wiel om of aan een as, de bevestiging van een wagen op de as die transport van personen en goederen mogelijk maakt, en het gebruik van de trekkracht van dieren. Het valt niet te verwachten dat alle drie aspecten pas bij de uitvinding van wagen en wiel zijn ontwikkeld. Zo acht men het mogelijk dat het oudere gebruik van de spinklos, de pottenbakkersschijf, de rolzegel of het rolhout aan de basis hebben gestaan van het draaiende wiel. Sleeën kunnen op hun beurt de voorlopers van wagens zijn geweest. Een Sumerisch pictogram uit Uruk vormt hiervoor een aanwijzing, evenals enkele kleimodellen uit nederzettingen van de Tripol'e-cultuur en een meer dan vijfduizend jaar oude slee die in de Franse Jura is gevonden.

Het Museum Natur und Mensch, tevens centrum voor experimentele archeologie, heeft in 1991 een wagen uit de steentijd gereconstrueerd. Het gewicht was bijna 260 kilo, te zwaar om door mensen getrokken te worden. Het gebruik van trekdieren impliceert dat dieren toen al gedomesticeerd waren, dat ze getraind waren om lasten te trekken en dat de mensen over de kennis beschikten hoe de trekkracht van de dieren op de wagen over te brengen. Paleozoölogisch onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat de Bandceramiekcultuur in Europa mogelijk in het zesde, maar zeker al in het vijfde millennium voor Christus gebruik maakte van ossen.

Het is ook goed te beseffen dat de uitvinding voor een samenleving zin en nut moet hebben gehad. Het terrein moest bijvoorbeeld begaanbaar zijn of begaanbaar gemaakt kunnen worden. Aangezien Europa toen grotendeels woud was, is het uitgesloten dat de wagen daar voor bovenregionale contacten is gebruikt.

Verder moet de nodige technische kennis aanwezig zijn geweest om van een boom wielen en een as te maken. De wielen die in Zwitserland zijn gevonden zijn bijvoorbeeld van esdoorn. Dat hout is elastisch, zet niet uit, krimpt niet, is buigzaam en niet te zwaar. Het enige nadeel is dat het vrij snel slijt. Om dat te ondervangen zijn de Zwitserse wielen gehard in vuur.

Tot slot moet bedacht worden dat als een cultuur geen wagens gebruikte dat niet wil zeggen dat de technische kennis ontbrak. Een goed voorbeeld is het oude Egypte. Vóór de uitvinding van het spaakwiel en de invoering van de door paarden getrokken snelle, lichte en wendbare strijdwagen, speelden wagens daar nauwelijks een rol, hoewel de Egyptenaren die getuige afbeeldingen wel kenden. De maatschappelijke behoefte ontbrak. Transport ging vooral over de Nijl. Over land, door de woestijn, hadden de Egyptenaren niets aan zware logge wagens. Daar gaven ze de voorkeur aan ezels en later, vanaf de eerste eeuw na Christus, aan kamelen. Pas de uitvinding van de auto zou hierin verandering brengen.

Tentoonstelling `Rad und Wagen'. Landesmuseum für Natur und Mensch, Damm 38-44, Oldenburg (Duitsland). Maandag gesloten. Tot 11 juli. Zie www.NaturundMensch.de