De stelling van Frans Geraedts: een ambtenaar moet trouw zijn aan de wet

Dit kabinet voert de verplichte eed voor ambtenaren weer in, als onderdeel van campagne ter versterking van de integriteit van de overheid. Filosoof Frans Geraedts schreef samen met de jurist Esther Huis van het Bureau Integriteit van de gemeente Amsterdam een nieuwe belofte die geschikter is voor deze tijd, zegt hij tegen Folkert Jensma

Wat is er aan de hand. Is de herinvoering van de ambtseed een reactie op groeiende corruptie?

,,Er is een reeks incidenten geweest, waarvan de bouwfraude de grootste was. Die heeft tot zorg over de integriteit van de overheid geleid. Sinds de uitspraak van minister Dales begin jaren '90 (`Een klein beetje integriteit bestaat niet') wordt er binnen de overheid over integriteit nagedacht. Minister Remkes laat nu iedereen de ambtseed afleggen. En iedere ambtelijke organisatie moet een gedragscode hebben en een integriteitsbeleid.''

Een eed afleggen dateert nog van voor de rechtsstaat. Dat komt uit de tijd van ridders, jonkvrouwen en kastelen.

,,Als we het niet doen, maken we van de ambtenaar een gewone werknemer. Dat is hij niet, omdat de overheid als enige organisatie geweld mag gebruiken en de burger z'n geld mag afpakken. Daardoor is de staat altijd gevaarlijk. Dat merken we meestal niet, maar wel zodra een ambtenaar niet integer is. Een corrupte ambtenaar die z'n macht misbruikt, is voor de burger een bedreiging. De afhankelijkheid van de burger ten opzichte van de staat is veel groter dan in normale zakelijke relaties.''

Maar het blijft een rite: je steekt je hand in de lucht en zegt een formule op, met je andere hand op een Boek naar keuze. Waar rekent de werkgever dan op – ethische kortsluiting in je hoofd?

,,Een heleboel ambtenaren zullen met een zekere scepsis die eed afleggen. Maar daar hebben ze geen gelijk in. We leggen vaker een eed af, ook op andere momenten in het leven wanneer anderen extreem van ons afhankelijk zijn. Als je trouwt of getuigt voor de rechter. Andere beroepen doen het ook: de arts, advocaat, notaris. Die eed is een manier om te vertellen aan die ambtenaar dat hij in een ander soort organisatie komt.''

Was die oude, beknopte tekst niet ook goed? Trouw zijn aan de wet, geen geschenken aannemen, eerlijk, trouw en nauwgezet zijn en geheimhouden wat geheim moet blijven. Basta.

,,Nee, die tekst zet je op het verkeerde been. Het lijkt wel of geheimhouding en ondergeschiktheid het belangrijkste zijn. Dat is niet waar. We vinden tegenwoordig dat de overheid over haar eigen handelen zo open mogelijk moet zijn. Tijdelijk operationele informatie geheimhouden is reëel, je kunt niet als ambtenaar gaan vertellen wat jij denkt dat iets gaat kosten, want dan schrijven alle bedrijven in op wat jij denkt dat het gaat kosten. Maar voor de rest gaat het om openbaarheid van bestuur. De mondigheid van mensen van nu zit er ook niet in.''

Wat wilt u: iemand die gewoon doet wat de politiek zegt of iemand die alle ruimte krijgt om er zich in de volle breedte tegen aan te bemoeien?

,,Die ambtenaar is iemand die er zich bewust van is dat hij trouw aan de wet moet zijn, dat hij getrouwd is met de wet. Dus als hij de wet breekt, is dat ontrouw. Hij is loyaal aan z'n politieke bestuur. Hij is niet corrupt en maakt geen misbruik van z'n macht. Dat zijn de drie kernpunten. Dat wordt zo neergezet dat de ambtenaar zelf verantwoordelijk is om dat in te vullen.''

In uw tekst staat het dienen van de gerechtigheid juist bovenaan. Trouw aan de wet is twee. In `gerechtigheid' zit een persoonlijk, subjectief element. Dat maakt de politiek dus uit.

,,Interessante gedachte – ik denk dat ambtenaar noch politicus apart kan uitmaken wat gerechtigheid is. Waar we helderheid hebben over wat gerechtigheid betekent in het maatschappelijk leven, is dat in wetten vastgelegd. Voor de rest is het een leerproces. De politicus werkt vooral daar waar we er nog niet uit zijn en de ambtenaar daar we consensus en helderheid hebben. Dat is het verschil. De grote bijdrage van de ambtenaar is zijn trouw aan de wet.''

Maar de kiezer wil resultaten, geen intellectueel debat. De gekozen politicus zegt gewoon: ik wil minder kansarmen uit vreemde landen in de stad. We zetten er een hek omheen.

,,De ambtenaar behoort dan de politicus te vertellen dat wat hij probeert op die en die punten niet in overeenstemming is met de wet. Dat de politicus zich bewust moet zijn van een groot juridisch risico.''

Dat kan de wethouder niets schelen, want hij heeft het beloofd en de misstand is ook reëel.

,,Dan komt de ambtenaar dus in een enorm gewetensconflict – juist omdat de trouw aan de wet zijn belangrijkste invulling van z'n dienstbaarheid aan de gerechtigheid is. Dus een politicus moet zich bewust zijn dat z'n ambtenarenapparaat in verzet komt. Dat is functioneel verzet. Dat hoort ook zo te zijn. Dat wil niet zeggen dat de ambtenaren uiteindelijk het beleid niet zullen uitvoeren. Mijn ervaring is dat ze het uiteindelijk wel gaan doen. Maar je zult er ook hebben die daarom weggaan.

,,De ambtenaar komt ook voor de vraag te staan: `gaat dit wel werken'. Daar heeft hij een eigen verantwoordelijkheid. Een beleidsadviserend ambtenaar moet z'n wethouder beschermen en ondersteunen. Neem het spreidingsbeleid voor grote stadsbuurten. In Amsterdam-Zuidoost is een hele grote interventie gedaan. Stedenbouwkundig was dat succesvol. Maar er is geen spreiding tot stand gekomen. Is dat erg? Nee. Want binnen die migrantengemeenschap is de mix van opleiding en inkomens veel beter geworden. Dus, nou is de vraag: gaan forse spreidingsmaatregelen werken? Daarover moet de ambtenaar discussiëren met de wethouder. De grens ligt waarschijnlijk bij de grondrechten van mensen, als de politiek daaraan komt.''

Onlangs stond er in deze krant een brief van een strafrechter die zo boos was over de ontwikkelingen in het gevangeniswezen dat hij schreef te betwijfelen of ,,je nog wel je gedetineerden aan deze administratie kon toevertrouwen''.

,,Heel af en toe laat de wet de ambtenaar in de steek. Het komt in de Nederlandse verhoudingen bijna nooit voor. Maar het kan wel. Een ambtenaar zou dan eigenlijk ontslag moeten nemen. Waarschijnlijk doet deze rechter dat, juist omdat er van persoonlijk engagement met zijn taak sprake is. Je kunt dat horen aan dat `je gedetineerden' – dit is geen bureaucraat. Dat is de crux van de eed: het is niet aan de ambtenaar om het beleid niet uit te voeren, het is wel aan de ambtenaar om te vertellen wat er mis mee is. Intern wel te verstaan. En het is aan de gemeente-organisatie ervoor te zorgen dat dat soort mededelingen terechtkomen bij de politici.''

Volgens mij blijven politici denken dat zij mogen vertellen hoe de werkelijkheid eruitziet en wat recht en krom is.

,,Dat geloof ik eerlijk gezegd niet. Mijn ervaring met politici is dat ze dit heel goed snappen. De angel zit waar ambtenaren een politicus gaan vertellen dat wat hij wil niet kan, omdat het niet gaat werken. Dan gaat het om de deskundigheidsvraag. Vaak is de ambtenaar deskundiger. Dat is voor de politicus moeilijker te zien. Het wantrouwen van de politicus is daarom ook wel begrijpelijk.''

Die wethouder voelt zich met een kluitje in het riet gestuurd.

,,Precies, zo voelt hij dat. Dan krijg je dat verhaal over de bureaucratie, die niet meewerkt. Stel dat je nou minder kansarmen in de stad wil zonder dat je de wet overtreedt, bestaand beleid doorkruist en op een manier dat het ook lukt. Dat is alleen mogelijk als je daar tijd voor uittrekt, een extra inspanning doet om een beleid te formuleren. Daarbij is de ambtenaar wezenlijk. De politicus moet erkennen dat hij daardoor met een uiteindelijk effectiever beleid komt. Hij moet dus af van het idee dat hij in z'n eentje de werkelijkheid kan vaststellen.''

Onlangs hield de Kamer een spoeddebatje over het thema `Nederland- fraudeland'. Is dat ook zo?

,,Nee, Nederland staat wereldwijd in de toptien van minst corrupte landen. Dat zijn westerse, protestantse landen, met als uitzondering Singapore. Daar hebben ze een soort protestants confucianisme. Maar op de kerk kunnen we niet meer leunen, simpelweg omdat we er uit weggelopen zijn. Nu ligt het bij onszelf.''

In die eed gaat het over dienstbaarheid, trouw, gerechtigheid, moreel juist handelen. Moet ik dat als religieuze begrippen opvatten?

,,Het heeft meer met de Verlichting te maken dan met de religieuze traditie, hoewel de religieuze traditie een aantal hele waardevolle morele elementen bevat. Bijvoorbeeld de nadruk op zelfstandig nadenken over wat moreel juist is, dat is de crux van het protestantisme. Daar gaat het om de individuele dialoog met God waarin je uitzoekt wat moreel juist is en dat betekent de dialoog met de teksten waarin God zich uitspreekt. Daarom staat de bijbel zo centraal. Nu is het dus de individuele dialoog met jezelf, die zich tegelijk in ons allemaal afspeelt en die deels wordt vormgegeven door het gesprek onderling. Je kunt de vraag naar moreel juist handelen ook niet meer uitbesteden, aan een priester of een goeroe.''

Bij de belofte een zelfstandig oordeel te vormen over de vraag of je moreel juist handelt, refereert u in de toelichting aan Eichmann. Gaat dat niet een beetje ver?

,,We leven nu in normale tijden. En om dan als moreel referentiepunt een extreme situatie te benoemen; daar zit een gevaar in. Maar het voorbeeld van Eichmann is wel heel duidelijk. Hij was een ambtenaar die bureaucraat werd, omdat hij zich niet meer afvroeg of wat hij deed moreel juist was. Hij zei dat ook letterlijk. Dat deden anderen voor hem. Uiteindelijk de Führer.

,,De opdracht om de gerechtigheid te dienen, bestaat niet alleen in extreme situaties. Ook nu is dat belangrijk. De vraag of we het inkomen eerlijk verdelen, de vrijheid niet aantasten, of we een gesprek kunnen voeren met de wethouder over wat er wel en niet kan. Dat zijn ook gerechtigheidsvragen. En voor heel veel generaties is de oorlog en daarbinnen de jodenvervolging het morele ijkpunt. Dat is terecht, want het was ook de grootste morele catastrofe in onze geschiedenis. Als je dan een eed gaat schrijven die een persoonlijk moreel engagement tot stand probeert te brengen, heb je dus daarmee te maken. Daar moet je ook recht aan doen, wil het emotioneel werken.''

Frans Geraedts is filosoof