Voor een doof kind is seks op televisie maatgevend

Seksueel misbruik komt onder dove jongeren veel voor. Dat lijkt onder meer te komen doordat doven alle terloopse informatie missen die horende kinderen wel oppikken.

Een veertienjarig meisje dat op haar school in Zoetermeer jarenlang seksueel wordt misbruikt en verkracht door een groep jongens van dertien tot vijftien jaar oud. De seksuele handelingen vonden plaats op het schoolplein, in de toiletten en zelfs in de klas. De jongens waren soms met haar alleen, soms in een groep. Hoe kan dat?

Het meisje is doof, de daders ook. Verandert dat de zaak? Ja, zeggen Mariën Hannink, beleidsmedewerker van de Nederlandse Federatie van Ouders van Dove Kinderen (Fodok), en Joke Hoogeveen, moeder van vier kinderen tussen de 15 en 22 jaar, van wie drie doof. Fodok vraagt al sinds de jaren negentig aandacht voor seksueel misbruik onder dove kinderen na alarmerende verhalen van hulpverleners. Uit Amerikaans en Brits onderzoek bleek al eerder dat veel dove kinderen slachtoffer zijn van seksueel misbruik. De cijfers lopen afhankelijk van de definities van `doof' en `seksueel misbruik' uiteen van 40 tot meer dan 50 procent van de jongeren. Ook vertonen dove kinderen vaker dan horende kinderen zelf grensoverschrijdend seksueel gedrag. In al deze gevallen gaat het om kinderen die prelinguaal doof zijn: doof geboren of dat geworden voor ze taal leerden.

De zaak van het veertienjarige meisje op de school voor dove kinderen in Zoetermeer vorig jaar was voor de raad van bestuur van de Koninklijke Effatha Guyot Groep, waar de school onder valt, aanleiding voor een onderzoek. Want het was niet het enige incident. Al eerder werd op diezelfde school een jongen geschorst omdat hij meisjes lastigviel. In 2002 was er een ontuchtzaak op een school in Sint-Michielsgestel waar twee leerlingen vijftien medeleerlingen jarenlang misbruikten. En in januari van dit jaar stak een ernstig slechthorende man (35) zijn oud-leraar op de Monseigneur Hermusschool in Amsterdam neer met een mes. Het motief zou seksueel misbruik zijn. Het Amsterdamse openbaar ministerie heeft geen bewijs gevonden voor de beschuldiging.

Uit het onderzoek, dat werd uitgevoerd door het landelijk expertisecentrum tegen seksueel geweld TransAct, blijkt dat er sprake is van veelvuldig (seksueel) grensoverschrijdend gedrag van leerlingen onderling en van leerlingen tegenover medewerkers. Gisteravond is het rapport op een ouderavond toegelicht. TransAct doet nu onderzoek op de overige scholen van de Effatha Guyot Groep, een van de drie koepels van dovenscholen.

De uitkomst verbaast Mariën Hannink en Joke Hoogeveen niet. Ze leggen in een Amsterdams café uit waarom dove kinderen zoveel kwetsbaarder zijn voor seksueel misbruik. Dove kinderen, zeggen ze, missen alle terloopse informatie die horende kinderen wel oppikken. Die horen hun ouders samen praten, ze horen gesprekken op straat, op de radio of televisie. ,,Tegen een doof kind kun je nooit iets tussen neus en lippen zeggen'', zegt Joke Hoogeveen. ,,Als mijn kinderen naar de televisie kijken en ik heb een opmerking, moet ik pontificaal voor de tv gaan staan. Dan denk ik vaak: `Ach, laat maar'.''

Dove kinderen krijgen door het gebrek aan informatie een tamelijk zwart-wit wereldbeeld. ,,Dat kun je heel lastig voorkomen'', zegt Hoogeveen. ,,Toen mijn kinderen klein waren, mocht iets wel of niet. Er was geen tussenweg. Als ik er eigenlijk nog even over na wilde denken, kon ik dat niet overbrengen, omdat ik nog geen gebarentaal kende.'' Alle communicatie moet extreem duidelijk en is dus vaak ongenuanceerd, zegt Hoogeveen. Als haar zoon vroeger 's nachts wakker werd, kon ze hem lastig in slaap sussen. ,,Je moet het licht aandoen, anders ziet hij niets en begrijpt dus niets. Dan moest ik laten zien: `Kijk, buiten, het is nacht. Je moet slapen' Maar intussen was hij klaarwakker.''

De docenten op de school in Zoetermeer bleken niet in staat hun dove leerlingen goede seksuele voorlichting te geven, zo blijkt uit het onderzoek. Het materiaal is verouderd, de voorlichting niet geïntegreerd in het lesprogramma, het accent ligt te veel op technische in plaats van op emotionele aspecten en het wordt vaak te laat aangeboden. Voor ouders is seksuele voorlichting vaak nog lastiger te geven. Ze beheersen de gebarentaal meestal onvoldoende om op dat niveau te communiceren. ,,Bovendien zijn de gebaren die erbij horen zo plastisch, dat ouders zich schamen'', zegt Hoogeveen. ,,Het gebaar voor masturberen, is gewoon die beweging.'' Wat nog lastiger is, is te gebaren wat de gevoelens zijn die bij seks horen. Liefde, intimiteit, geborgenheid.

Aan een goed voorlichtingsboek hebben dove kinderen ook weinig. Lezen is moeilijk voor mensen die de spreektaal niet goed beheersen. Veel doven leren nooit beter lezen dan op het niveau van een horend kind van negen jaar. Hoogeveen: ,,Mijn dochter van 15 haalt veel uit de vragenrubiek in de Fancy. Maar je wil ze toch meer meegeven.''

Het gevolg is dat dove kinderen seks die ze op de televisie zien, of grove grapjes die ze onderling maken, als maatgevend ervaren. Het is voor hen heel lastig te weten wat goed is en wat niet en waar de grenzen liggen. Ze kunnen zo makkelijk slachtoffer worden van seksueel misbruik. En ze kunnen ook zelf grensoverschrijdend seksueel gedrag vertonen zonder dat ze dat beseffen. Mariën Hannink: ,,Een hulpverlener vertelde me dat een doof meisje tegen hem zei: `Mijn vader heeft me niet verkracht, we hebben gewoon geneukt'.''

Mijn zoon was een jaar of twaalf, zegt Joke Hoogeveen, toen hij uit school thuis kwam en ik warme chocolademelk voor hem maakte. Hij begon te schreeuwen en met deuren te slaan. `Wat is er?, vroeg ik. Hij wilde geen chocolademelk. Hij is een slimme jongen, hij heeft een hbo-opleiding, maar toch reageerde hij in eerste instantie met gedrag. Dat is niet raar, dat doen alle kinderen die de taal onvoldoende beheersen.'' Ouders en hulpverleners accepteren die zeer fysieke manier van uitdrukken als gedrag dat nu eenmaal bij doven hoort. Uit het onderzoek blijkt dat medewerkers daarom het grensoverschrijdende gedrag, of het nu seksueel of gewelddadig van aard is, vaak niet als een probleem ervaren en er dus ook niet tegen optreden.

De zoon van Hoogeveen, nu 22, kende geen gebarentaal. Hij stamt nog, zoals dat heet, uit de orale traditie. Tot een jaar of vijftien geleden werd ouders van een doof kind geleerd alles op alles te zetten om de Nederlandse spreektaal te leren. De Nederlandse Gebarentaal, een complete taal met een eigen woordenschat en grammatica, was geen optie. Apentaal, werd het gevonden. Tot het besef kwam dat het voor de meeste dove kinderen vrijwel onmogelijk is een gesproken taal goed te leren. En als een doof kind al iets opsteekt, dan is dat onvoldoende om zich volledig en in alle nuances uit te drukken. En met het achterblijven van de taal stokt ook de sociaal-emotionele ontwikkeling. Pas sinds een paar jaar leren de meeste dove kinderen gebarentaal. En daarná Nederlands. En het is ook pas sinds die tijd dat op een aantal scholen in gebarentaal wordt gecommuniceerd.

Hoogeveens twee andere kinderen beheersen wel de gebarentaal. ,,Als ze met hun vrienden zijn, denk ik het te volgen. Maar dan hoor ik ze ineens lachen, en ik heb geen idee waarom. Het gaat me veel te snel.'' We worstelen op school net zo met de communicatie als veel ouders, zegt Henk Bakker van Effatha Guyot. ,,De enige oplossing is de scholen overspoelen met gebarende medewerkers. Van de klas tot de administratie.''