Nederland volgens Peter

De grootste en machtigste fan van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden is tsaar Peter de Grote geweest. Op twee lange reizen door West-Europa verbleef hij ook in ons land en bestudeerde daar alles wat dit land tot voorspoed diende. Hij leerde de taal, liep stages op scheepswerven en besloot in eigen land een stad te bouwen waarin alles wat hij aan westerse praktische vooruitgang had gezien een plaats moest krijgen. Voor Sint-Petersburg werd in 1703 de eerste spade in de grond gestoken op een zompig terrein aan de Newa. De stad groeide uit tot een moderne metropool. De invloed van de Nederlandse architectuur is het onderwerp van New Amsterdam van de Russische architectuurhistoricus Sergey Gorbatenko.

Dat Peter hier goed heeft rondgekeken, dat hij vele Nederlandse handwerkslieden rekruteerde was bekend, maar Gorbatenko heeft nu eens concreet de sporen van de tsaar gevolgd. Systematisch beschrijft hij de woonhuizen, kerken, landhuizen, vestingen, scheepswerven, overheidsgebouwen, stedelijke sociale instellingen, kanalen en dijken die Peter heeft gezien en plaatst daar op de rechterpagina's ruim vierhonderd illustraties bij (prenten, kaarten, bouwontwerpen). Zo is een bijzondere, architectonische en stedebouwkundige tijdopname ontstaan van Holland omstreeks 1700, met achterin nog driehonderd kleurenfoto's van Nederlandse en Petersburgse gebouwen.

Gorbatenko besteedt ook aandacht aan de andere manieren waarop die Nederlandse bouwkunst invloed heeft gehad. Peter bezat architectuurboeken, stuurde Russen naar Nederland om zich te bekwamen in architectuur en tuinaanleg en hij haalde Nederlandse technici naar Rusland. Dit alles kreeg zijn neerslag bij de ontwikkeling van Sint-Petersburg en omgeving.

Wat Peter gezien, gehoord en gelezen heeft is door Gorbenko goed in kaart gebracht. Waar precies die Nederlandse invloed in de architectuur uit bestond is lastiger aan te wijzen. Bij de Peter en Paulvesting, de admiraliteit, landhuizen en tuinontwerpen, is de verwantschap met Nederlandse ontwerpen duidelijk. Maar Sint-Petersburg is moeilijk een Nederlandse stad te noemen. Alleen al de schaal is van een geheel andere orde en verder zijn de Nederlandse steden organisch gegroeid en niet in enkele decennia uit de grond gestampt. Bovendien: nieuwe steden, eveneens met een rationeel geometrisch patroon, kwamen in dezelfde tijd ook elders voor en bepaalde architectonische principes waren universeler dan Nederlands.

Sint-Petersburg heeft eerder een Italiaans of Duits aanzien. Daar is ook Gorbatenko zich van bewust. Voor een deel is de Nederlandse invloed onzichtbaar geworden: het droogleggen van het land, de aanleg van kanalen, de bouw van sluizen – van de natte infrastructuur is nog maar weinig zichtbaar, om over andere Nederlandse nouveautés – plaveisel, straatverlichting en riolering – maar te zwijgen. Het boek is met bevlogenheid samengesteld en de illustraties dwingen de lezer te kijken met de ogen van toen – om zich zodoende goed in te leven in de plannende geest van de tsaar.

Sergey Gorbatenko: New Amsterdam. St. Petersburg and Architectural Images of the Netherlands. Pechnaty Dvor, 367 blz. €50,–

Gerectificeerd

In het illustratiebijschrift van het artikel `Nederland volgens Peter' van Roelof van Gelder (Boeken, 14.05.04) stond een verkeerd jaartal. Op de afgebeelde gravure (uit 1814) was Peter de Grote in Amsterdam in 1716 te zien.