Globalisering is een ramp voor het boek

Het serieuze boek heeft alleen toekomst als schrijvers, uitgevers en boekhandelaren zich niet gek laat maken door de globalisering van mediaconcerns, meent Laurens van Krevelen.

Wie een breed gesorteerde boekhandel als Athenaeum aan het Spui in Amsterdam bezoekt, kan vaststellen dat het nationale en internationale boekenaanbod met nieuwe ideeën en klassieke teksten nog nooit zo groot is geweest – het lijkt wel de Gouden Eeuw van het boek. Waarom vinden mensen in de boekenwereld dan toch dat het uitgeversproces wordt bedreigd door commercialisering, marktdenken en globalisering? Is deze angst wel gegrond?

De uitingen van ongerustheid zijn niet van vandaag of gisteren. De eersten die zich, al in de jaren '60, zorgen maakten waren literaire schrijvers. Niemand wist toen wat er met het begrip globalisering werd bedoeld – er was toen alleen sprake van een concentratie van uitgeverijen en boekhandels binnen nationale markten.

Globalisering is een vrij recent ideologisch begrip. Reeds tientallen jaren wordt er gesproken over wereldomvattende verschijnselen, van `global warming' tot `global village', maar het begrip globalisering heeft pas in de loop van de jaren '90 zijn huidige economische en politieke betekenis gekregen. Het betekent nu vooral het neo-liberale streven naar de vorming van een vrije kapitalistische wereldmarkt, waarbij ontwrichtingen en verwoestingen van bestaande structuren niet worden geschuwd.

Het begrip `global publishing' schijnt te zijn bedacht door Pierre Vinken, destijds bestuursvoorzitter van Elsevier in Amsterdam. In het begin van 1987 voorspelde hij dat in 2000 nog maar 10 grote, wereldwijde uitgeverijen over zouden zijn, de kleintjes zouden nauwelijks meer meetellen op de wereldmarkt.

Destijds werd zijn voorspelling alom bespot, maar bleef toch in het geheugen van de internationale uitgeverswereld gegrift. Er is inmiddels een klein aantal oligopolistische, wereldomspannende mediaconcerns ontstaan waarvan Warner, Disney, NewsCorporation en Bertelsmann met hun stroom van entertainment-producten de toon zetten. In hun concernstrategieën tellen boeken, behalve bij Bertelsmann, nauwelijks nog mee. En als Bertelsmann in de toekomst naar de beurs gaat, zal het ook daar zijn afgelopen met zijn Random House boekendivisie, want die is door haar aard nu eenmaal niet te `globaliseren' tot een hoger rendement.

In de jaren '90 werd de uitgeverswereld doordrongen van het devies: `steeds meer boeken met steeds minder redacteuren'. Het was het decennium waarin het marktdenken de overhand kreeg in het maatschappelijk leven. In de uitgeverswereld ontstond een jacht op vergroting van rentabiliteit, van omzet en van marktaandeel. In de Verenigde Staten steeg in die jaren het aantal uitgegeven boektitels met bijna 50 procent, terwijl het aantal redacteuren met meer dan 11 procent is gedaald. De onthutsende boeken die de Amerikaanse uitgevers André Schiffrin en Jason Epstein over die periode schreven, maken duidelijk wat er aan de hand is – en niet alleen in Amerika. Vergelijkbare inkrimpingen van redacties op uitgeverijen hebben in de meeste andere landen plaats gevonden.

Dat de kwaliteit van de op de markt gebrachte boeken daaronder heeft geleden, en nog steeds lijdt, behoeft niet te worden toegelicht. Veel boeken die nu verschijnen, zowel in Amerika als in Europa, doen concessies aan de veronderstelde eisen van de markt. Tal van auteurs trachten hun werk aan te passen aan de wensen van het publiek, en leveren werk van een mindere kwaliteit. Het ontgaat lezers inmiddels niet dat de inhoudelijke kwaliteit van veel boeken daalt. Al deze verschijnselen bedreigen het ecosysteem van de boekencultuur.

De Franse socioloog Pierre Bourdieu heeft culturele processen vergeleken met ecologische systemen: die kunnen zich verrassend lang aanpassen aan bedreigende verslechteringen van hun omstandigheden, maar op een onverwacht moment storten ze volledig in. De wereld van het boek is evenzeer steeds meer onder druk komen te staan van commercialisering, marktdenken en globalisering, zodat het niet overdreven is om te stellen dat de bedreigingen inderdaad bijzonder ernstig zijn.

Boekuitgevers hebben vanouds gestreefd naar vrije markten voor het pluriforme boek, naar vrijplaatsen voor de uitwisseling van persoonlijke, vernieuwende ideeën. Dat internationale, kosmopolitische streven botst echter met het schaal- en rendementsvergrotende streven van de globale mediaconcerns. Het veelstemmige aanbod van kritische meningen en uitdagende ideeën voor welbewuste lezers conflicteert met de wereldmarkt die vervlakking en passieve consumenten voortbrengt.

De wereld van het serieuze, eigenwijze boek heeft alleen toekomst als hij trouw blijft aan een eigenwijze pluriformiteit in plaats van aan een eenvormige corporate style; als hij kiest voor kosmopolitisme in plaats van globalisering. Het culturele boekenvak moet een internationaal georiënteerde, avontuurlijke vrijhaven blijven binnen een steeds meer conformistische, passieve, globale wereldorde. Het moet zich durven in te zetten voor tegenbewegingen, die de globalisering ter discussie stellen.

De globalisering zal kritische, zelfstandige uitgevers veel kansen bieden, juist dankzij de veelsoortige tegenbewegingen die erdoor worden opgeroepen. Ik denk daarbij niet aan de regressieve en fundamentalistische tegenstromen van de globalisering die inspelen op de angsten en frustraties van onontwikkelde massa's, maar aan de vele, meer creatieve bewegingen van kritische burgers, zoals de Union of Concerned Scientists in de Verenigde Staten en de recente massale Franse protestbeweging van wetenschappelijke onderzoekers.

Een groeiend publiek van zelfbewuste burgers zal kennis willen nemen van kritische, verfrissende denkbeelden. In een tijd van alsmaar voortgaande globalisering is de culturele invloed van zelfstandige uitgevers en de onafhankelijke boekhandel onmisbaar voor de vrije uitwisseling van ideeën en voor het herstel van het democratische gehalte van de internationale samenleving.

Laurens van Krevelen is oud-uitgever en auteur. Dit is de bekorte versie van zijn voordracht vandaag voor de Vijfde Internationale Non-fictie Conferentie in Amsterdam.