De productiviteit van de kenniswerker

Managementgoeroe Peter Drucker redigeerde een bloemlezing van zijn eigen werk van de afgelopen zestig jaar. Voor hem is het bedrijf meer een sociale dan een economische organisatie.

De tot Amerikaan genaturaliseerde Oostenrijker Peter Drucker, consultant en hoogleraar sociale wetenschappen, geldt als geestelijke vader van een managementtheorie, die na de Tweede Wereldoorlog vleugels kreeg, eerst in het Westen en later ook in Azië. Zelf verbaast Drucker zich daar enigszins over in zijn laatste boek A Functioning Society dat hij vorig jaar op 94-jarige leeftijd publiceerde. Het boek, een door hemzelf geredigeerde bloemlezing uit zijn werk van de afgelopen zestig jaar, is zojuist in het Nederlands verschenen onder de wat knokige titel De Werkzame Maatschappij. Want van de bijna veertig boeken die Drucker sinds zijn vlucht uit Hitler-Duitsland schreef gaan er hoogstens vijftien over management en zijn er slechts twee – Management for Results (1964) en Innovation and Entrepreneurship (1985) – echt bedrijfseconomisch.

Alle andere boeken vloeiden voort uit Druckers opvatting dat `management' vooral te maken heeft met de bestudering van mens, maatschappij en staatsbestel. Hij benadert het bedrijf dan ook als een sociale in plaats van een economische organisatie. De eerste particuliere organisatie die zich – tegen de groeiende druk van de oprukkende staatsmacht in – autonomie en substantiële macht wist te verwerven, was vanaf 1860 de moderne onderneming, toen een geheel nieuw verschijnsel. Die werd, volgens Drucker, later gevolgd door een stoet van andere steeds autonomer wordende organisaties zoals kerken, hospitalen, amtenarenkorpsen en vakbonden.

,,Anderhalve eeuw geleden werden de meeste sociale taken nog afgehandeld door de familie'', schrijft Drucker. ,,Nu worden ze merendeels aangepakt door `gemanagede' organisaties die autonomie nodig hebben om te kunnen functioneren. Ik durf te zeggen dat het niveau van onze beschaving afhangt van al die instituties en van hun management.''

Niet alleen de voortrekkersrol van de moderne onderneming bij het bevorderen van pluriformiteit was naar Druckers inzicht van groot belang. Dat gold eveneens de rol van de onderneming als aanjager van de productiviteitsrevolutie waarvan het belang zijns inziens moeilijk valt te overschatten. Druckers opvattingen op dit punt zijn prikkelend. De industriële revolutie werd 200 jaar geleden ontketend, zo zegt hij, door kennis te gaan toepassen op gereedschap, processen en producten.

Een eeuw geleden begon de volgens Drucker sterk onderschatte Frederick Winslow Taylor voor het eerst kennis toe te passen op arbeid. Hij keek naar de taak van de toen dominante handarbeider en analyseerde al diens bewegingen. Daarna bekeek hij bij elke beweging afzonderlijk hoeveel tijd en inspanning ervoor nodig was, de ideale vorm. De essentiële bewegingen werden zo gestroomlijnd dat een product met minimale inspanning zo snel mogelijk kon worden gemaakt.

Daarmee ontketende hij ruim een eeuw geleden een revolutie in de productiviteit. Die ging met bijna 4 procent per jaar omhoog, wat een verdubbeling in ongeveer 18 jaar opleverde. Vergeleken met 80 jaar geleden vervijftigvoudigde de productiviteit in de nu hoogontwikkelde landen en werd het proletariaat een redelijke welvarende middenklasse. Op deze prozaïsche wijze werden Marx en de klassenstrijd verslagen.

Van de gigantische productiviteitswinst ging ongeveer de helft naar een sterk gestegen koopkracht, een procent of 20 naar sociale voorzieningen, onderwijs, zorg etc, en de rest naar werktijdverkorting. In 1910 werkte de doorsnee werknemer gemiddeld drieduizend uur per jaar, nu in de VS nog maar 1850 uur en in Europa 1600 uur.

Momenteel wordt voglens Drucker kennis toegepast op kennis. ,,De handwerker is verregaand verdrongen door de kenniswerker. Het gaat er nu om diens productiviteit eveneens sterk op te voeren. Dat is een grote uitdaging van de 21ste eeuw.''

Een niet minder grote uitdaging schuilt voor wat de rijke wereld aangaat in de afnemende geboortecijfers, oordeelt Drucker. Een bevolking moet een geboortecijfer van minstens 2,1 kind per vrouw hebben om gelijk in omvang te blijven. In Japan en Zuid-Europa is dat nog maar 1,3, overig Europa zit op 1,6 en de VS dankzij voortgaande immigratie nog op 2. Dat kan vooral in de traagst groeiende, of beter , snelst slinkende landen over enkele decennia tot een bevolkingshalvering leiden. Met alle risico van economische en sociale ontwrichting vandien. Daarbij komt nog een sterke veroudering van de resterende bevolking. Drucker: ,,Dit bevolkingsprobleem gaat deze eeuw de politiek van ontwikkelde landen en de strategie van managers steeds meer bepalen en er staan hen turbulente tijden te wachten.''

Wat de managementtheorie in beperktere zin aangaat, biedt Peter Drucker in zijn laatste bloemlezing niet veel, al was dat alleszins mogelijk geweest. Wat aangeeft dat hij zichzelf bij voorkeur als sociale wetenschapper presenteert. Toch was Drucker was van de jaren zestig tot negentig waarschijnlijk de meest gevraagde managementconsultant ter wereld. Hij bedacht inmiddels overbekende begrippen als kenniswerker, privatiseren, empowerment of outsourcing. En lang voor de term `verantwoord ondernemen' bestond, liet Drucker weten: ,,Een hoofdverantwoordelijkheid van de manager is het managen van de sociale effecten die een onderneming op zijn omgeving heeft...Meer sociale verantwoordelijkheid is de prijs die moet worden betaald voor commercieel succes.''

Ook wat de ICT-revolutie aangaat toonde Drucker vooruitziende gaven. Toen hij in 1999 90 jaar werd, er alom op semi-religieuze toon werd gesproken over de door ICT gedreven `nieuwe economie', en een ICT-debakel ondenkbaar leek, zei hij: ,,Bijna iedereen weet nu twee dingen zeker over deze revolutie. Ten eerste dat die ongekend snel gaat. En ten tweede dat de gevolgen ingrijpender zullen zijn dan ooit tevoren. Allebei fout. Zowel in tempo als in gevolgen lijkt de huidige informatierevolutie sprekend op twee soortgelijke revoluties in de afgelopen 200 jaar: die van de stoomkracht omstreeks 1800 en die van de komst van electra rond 1900.'' Beide industriële revoluties kwamen volgens Drucker pas vele decennia na hun begin tot volle wasdom en met de informatierevolutie zal dat niet anders zijn.

Peter Drucker: De Werkbare Maatschappij. Over samenleving, politiek en management. Uitg. Business Contact, ISBN 9025417299, 287 blz., €34,90.