Berlijn wendt steven over begroting

Terwijl de tegenvallers binnenstromen, woedt in Duitsland het debat over een soepeler begrotingsbeleid. Ook binnen de regering-Schröder. Of de kanselier zijn minister Eichel van Financiën handhaaft is onzeker.

Ze komen traditioneel bijeen in de oude residentiestad Gotha en hun vergadering duurt drie dagen. Als ze klaar zijn, gaapt er meestal een immens gat in de Duitse begroting.

Deze week is het weer zover. Gewapend met laptops en vuistdikke ordners becijferen Duitse rekenmeesters hoeveel belastinggeld er dit jaar en in de komende jaren binnenkomt. Het zijn doorgaans naargeestige seances: vaak valt het tegen.

De officiële cijfers van de fiscale landmeters laten nog tot morgen op zich wachten. Toch is politiek-Berlijn al dagen op van de zenuwen en houden de bewakers van de Europese begrotingsregels in Brussel alvast de adem in. En ook de eerste kat in de richting van orthodoxe hoeders van het Stabiliteitspact, zoals de Nederlandse minister van Financiën, Gerrit Zalm, is al afgevuurd.

Voorlopige berekeningen van het Duitse ministerie van Financiën wijzen op een belastingtegenvaller van 7,5 miljard euro dit jaar en nog eens 45 miljard over de komende drie jaar. Daar komen nog een paar zure appels bij. De snelwegtol voor vrachtauto's moest 2 miljard opleveren, maar de tolheffing is nog steeds niet operationeel. De winst van de Bundesbank valt ruim 3 miljard euro lager uit en de kosten voor arbeidsbemiddeling en werkloosheidsuitkeringen blijven onveranderd hoog omdat ook dit voorjaar geen verlichting heeft gebracht op de arbeidsmarkt. In de begroting 2005 zou wel eens een gat van 15 miljard kunnen ontstaan.

Daarmee is het vrijwel zeker dat Duitsland ook in 2005 meer schulden moet aangaan dan begroot. De vraag is alleen nog hoeveel. Officieel is de regering-Schröder nog vast van plan om te bezuinigen. En ook de belofte om het Stabiliteitspact niet voor de vierde achtereenvolgende keer te schenden staat formeel nog overeind. Maar de koerswijziging wordt langzaam voorbereid.

Menig voorvechter van strenge begrotingsdiscipline bleef gisterochtend het eitje in de keel steken toen Franz Müntefering, voorzitter dan de SPD, op ontbijttelevisie verscheen. Duitsland moet bezuinigen én lenen, zei hij. ,,We moeten zuinig zijn, maar we mogen de neerwaartse conjuncturele spiraal met bezuinigingen niet verder draaien.''

Over het Stabiliteitspact zei Müntefering: ,,We moeten in Europa kiezen. Welke 3 procent vinden we belangrijker? De 3 procent [van het bbp] die we aan onderwijs en onderzoek willen uitgeven of de 3 procentgrens van het Stabiliteitspact?'' Later gaf hij zelf het antwoord. ,,Ik persoonlijk vind de 3 procent voor onderwijs en wetenschap belangrijker.''

Menig land in Europa heeft vergelijkbare problemen, aldus de SPD-voorzitter in een verwijzing naar landen als Nederland. ,,Ook landen die ons vorig jaar nogal belachelijk hebben gemaakt.'' Gerrit Zalm tergde vorig jaar de Duitse regering door openlijk de overschrijding van de begrotingsregels te hekelen en heeft nu zelf mot met Brussel.

Müntefering staat met zijn afkeer van een strikt bezuinigingsbeleid niet alleen. Vice-kanselier Joschka Fischer (Groenen) zorgde al eerder voor opwinding met de stelling dat Duitsland met bezuinigen alleen niet verder komt in een tijd dat de economie maar geen vaart wil winnen. Kanselier Schröder probeerde gisteren nog met een grapje de keuze tussen investeren in onderwijs en onderzoek en het Stabiliteitspact te omzeilen. ,,Wat is belangrijker voor een goede oogst deze zomer, zon of regen?''

En dan is er schatkistbewaarder zelf, Hans Eichel (SPD). Behoedzaam liet hij eerst doorschemeren dat hij niet langer kan garanderen dat hij binnen de grenzen van het Stabiliteitspact blijft. Gisteren werd hij iets duidelijker. ,,Een harde bezuinigingskoers kunnen we ons uit conjuncturele overwegingen niet veroorloven.''

Ooit maakte Eichel furore met een ijzeren begrotingsdiscipline, maar naarmate de economische misère langer duurde, kreeg hij in het kabinet steeds minder steun voor bezuinigingen. Vorig jaar leende hij daarom meer geld dan hem – en Brussel – lief was. Dit jaar moet hij van zijn partijvoorzitter horen dat het Stabiliteitspact nog wat langer in de ijskast moet. Steeds opnieuw duiken in Berlijn dan ook geruchten op dat Schröder hem binnenkort uit de regering zal zetten. De koortsachtige speurtocht naar geld baart intussen veel ideeën die maar een kort leven beschoren zijn. Zo wilde Eichel naar verluidt de BTW verhogen van 16 naar 19 of 21 procent. Dat leek Schröder vlak voor Europese en regionale verkiezingen een gevaarlijk plan. Ook de proefballon om de belastingvrije voet voor spaargeld te schrappen sneefde snel. Meer kans maakt het voornemen van Eichel om geld binnen te halen met privatiseringen en door de verkoop van Duitse vorderingen op andere landen, zoals Rusland.

Nieuw onderzoek van de OESO in Parijs bevestigde gisteren nog eens dat de economie in Duitsland nauwelijks groeit. Terwijl de VS een groei van 4,7 procent kennen blijft Duitsland dit jaar op 1,1 procent steken. De OESO-cijfers laten ook zien dat de Duitse economie in twee delen uiteenvalt. Terwijl de export record na record breekt, blijft de binnenlandse vraag gering. De Duitsers zijn zo onzeker over de toekomst dat ze 10 procent van hun inkomen sparen. In de VS is dat maar 2 procent. De diagnose van de cijferaars uit Gotha zal vermoedelijk niet onmiddellijk bijdragen aan het geloof in een zonnigere toekomst.