Dichters wel gek, niet altijd goed

Anderson, Berryman, Balzac, Byron, Coleridge, Dickens, Emerson, Eliot, Hugo, Fitzgerald, Hemingway, James, Keats, Poe, Pound, Tolstoj, Woolf, Whitman, allemaal leden zij aan ernstige psychische stoornissen. Velen van hen pleegden zelfmoord. De lijst kan nog worden aangevuld met namen als Arends, Artaud, Celan, Emmens, Herbeck, Hölderlin, 't Hooft, Jonker, Kane, Lenz, Mishima, Plath, Sexton, Trakl en De Witte, die allemaal de revue passeren in het themanummer van Vlaamse literaire tijdschrift Deus ex Machina over schrijven en waanzin.

In een essay over citeert filosoof Koen Vermeir een uitspraak van Democritus (vijfde eeuw voor Christus): `Zonder waanzin geen grote dichters'. Uit recent Amerikaans onderzoek zou blijken dat het aantal kunstenaars dat symptomen van geestesziekte vertoont aanzienlijk groter is dan gemiddeld en ook dat het percentage zelfmoorden onder kunstenaars drie keer zo hoog is als het nationale gemiddelde in de VS.

Als mensen met psychische stoornissen uit dergelijke gegevens troost putten, moeten ze dit nummer van Deus ex Machina niet lezen. Daarin wordt namelijk duidelijk dat geesteszieken niet omgekeerd per definitie grote kunstenaars zijn. In samenwerking met de Gentse psychiatrische inrichting dr. Guislain stelde het blad een aantal patiënten in de gelegenheid om onder begeleiding van de schrijvers Kamiel Vanhole en Dirk Verbrugge hun verhalen of gedichten aan het papier toe te vertrouwen en te publiceren onder de noemer `Grensgeschriften'.

Dirk Verbruggen, die vorig jaar de roman De dagbewaarder publiceerde over een psychiatrische patiënt, schrijft in een inleidend artikel dat hij, net als de hoofdpersoon van zijn roman, `art brut' of te wel `outsiders kunst' niet per se als kunst waardeert. Een elegante manier om duidelijk te maken dat hij de door de patiënten geleverde teksten brandhout vindt. ,,Ik denk (...) dat ik bij mijn mening blijf dat mensen in een permanente of toch lange crisis - waarvoor ze juist in de psychiatrie belanden - vooral niet weten wat zeggen en het zeggen.''

Deus ex Machina presenteert niettemin de schrijfsels van zeven patiënten als `de kern' van dit nummer. Ik vond er, afgezien van de bijdrage van Willy Coucke, die beeldend zijn of haar weerzin tegen de voorgeschreven medicatie onder woorden brengt, weinig aan. Met literatuur hebben de bijdragen van deze mensen in elk geval niets te maken.

Het themanummer wordt gered door de essays over gestoorde dichters, zoals dat van Stefan Hertmans over Lenz, Hölderlin en Celan. Aangrijpend is een fragment uit het toneelstuk Psychose om 4.48 uur van Sarah Kane. Het is een stuk waarin de vrouwelijke hoofdpersoon is opgenomen in een psychiatrische inrichting. Ze schreef het kort voordat ze op 20 februari 1999 zelfmoord pleegde, 28 jaar oud. Psychose om 4.48 uur was haar vijfde toneelstuk. Na lezing van het fragment kan ik nauwelijks wachten op de volledige tekst.

Deus ex Machina. Tijdschrift voor actuele literatuur. 28ste jaargang, nr. 108. Uitg. Deus ex Machina. Prijs: 10 euro.