Wild bouwwerk braakt rook en vuur

Met een groot spel van klank en licht is Antwerpen begonnen als wereldhoofdstad der boeken. Bij de opening lazen schrijvers voor, over oude industrietereinen en een onhoorbare lage c.

's Middags is op het pleintje voor de Bourla Schouwburg al een terrasje ingericht met boekenkasten, stoeltjes, kleedjes en gezellige schemerlampen uit de kringloopwinkel. Mensen eten er een broodje. Een paar bladeren in de boeken die zo te zien ook al lange tijd in kringloop verkeren. Uit een paar luidsprekers klinkt zachte soul.

Enkele uren later is de Bourla goed gevuld met schrijvers, politici en andere boekliefhebbers voor de officiële start van het jaar waarin Antwerpen de wereldhoofdstad der boeken zal zijn. Dat heeft VN-organisatie Unesco zo besloten.

,,Verticaal literair vuurwerk'' zou het volgens de organisatie worden. Maar de openingsavond van Antwerpen Wereldhoofdstad der Boeken 2004 was zaterdag vooral een lange rij van voorlezers. Maar 's nachts zou de kathedraal in een feest van klank en licht antwoorden op de aanzoek van de Boerentoren, het hoge bankgebouw in het centrum waaraan sinds kort een gedicht met liefdesverklaring van stadsdichter Tom Lanoye hangt.

Nadat de politici en ambtenaren hun zegje hadden gedaan – de meesten lazen ook enkele gedichten voor – was het de beurt aan de boekenmakers zelf. Hermans is dood, Reve ziek en dus kwam Harry Mulisch als vertegenwoordiger van de Grote Drie van de Nederlandse letterkunde. Hugo Claus werd door verscheidene sprekers geëerd, maar zijn afwezigheid bleef onverklaard.

Ongeveer vijfhonderd aanwezigen luisterden naar Mulisch' 25 jaar oude gedichtencyclus over ruzies: ,,Als je zo begint kun je net zo goed'' en ,,zou je zo langzamerhand niet eens zo langzamerhand''. Na de stokkende echo's van twistgesprekken las Mulisch het verhaal Gelijkenis uit zijn ,,25 jaar, neen, 50 jaar'' oude bundel Het mirakel. ,,Dat is zo nu en dan te merken'', merkte de schrijver op. Het was een licht surrealistisch verhaal over een man in wie iedereen iemand anders herkent. Met kleine handgebaartjes en merkbaar genoegen droeg Mulisch voor.

Nu een muzikale act van zanger en elektronicawonder Stijn vertelde de Britse schrijfster Germaine Greer iets over haar bijdrage aan het Antwerpse wereldboek Stad van letters. Zesentwintig duo's van schrijvers en vormgevers hebben ieder een letter gekregen. Tom Lanoye schreef over de a. De deeltjes tot c zijn al verschenen, de rest volgt onregelmatig. Ook Simon Vinkenoog (,,ik doe de mysterieuze q'', aldus de schrijver) en Charlotte Mutsaers en de Zuid-Afrikaanse dichteres Antjie Krog doen mee. Bij de boekjes horen kunstinstallaties in de stad. Het boekje van Greer betrof de b, van bruin, legde ze uit. Ze vertelde over hoe bruin groener dan groen kan zijn en brak een lans voor de door de mens verlaten bruine industriegebieden waar de wilde natuur een kans krijgt en jongens avonturen beleven. ,,Maar we willen ze schoonmaken. Terwijl groene velden jaar in jaar uit worden misbruikt door de landbouw.''

De Amerikaanse sciencefictionschrijver Joe Haldeman, die in België bekend is doordat de striptekenaar Marvano zijn verhalen illustreert, las enkele fragmenten voor. De filmische tekeningen werden op een achterdoek geprojecteerd. Nadat de Vlaamse bas Kurt Gysen had gezongen las Toon Tellegen een sprookje voor over een Russische bas die zo'n lage c kon zingen dat je hem alleen nog voelde, niet kon horen. Tellegen maakte samen met de Vlaamse popmuzikant en kunstenaar Stef Kamil Carlens het boekje over de letter c.

Nicci Gerrard en Sean French – samen beter bekend als de misdaadauteur Nicci French – was gevraagd aandacht te besteden aan de relatie tussen stad en misdaad in hun werk. Zij lazen fragmenten voor uit hun zeven bestsellers vol nauwkeurige clichés in beschrijvingen en gevoelens.

Tot slot kwam iedereen terug op het podium voor een bos bloemen, behalve Harry Mulisch – die bleef weg.

In een optocht trok de hele Bourla langs de Boerentoren naar het Hilton Hotel aan de Groenplaats, een paar honderd meter verderop. Daar zou een groot spel van klank en licht opgevoerd worden. Onderweg was het tientallen meters hoge gedicht van Lanoye te lezen dat fel beschenen aan de wolkenkrabber hangt: ,,Aanvaardt mij neemt mij ziet mij staan. Begint met mij...''

Vanaf het dak van het Hilton was te zien hoe op het plein een woest bouwwerk van buizen, steigerpijpen en schoorstenen vuur en rook braakte. Het standbeeld van Rubens – 2004 is overigens ook Rubensjaar – was omgeven door een podium met dansers. De schilder hield een hoge tros ballonnen in zijn groenbronzen hand, terwijl rond hem op zware klanken een oerdans werd uitgevoerd. Een halfuur en veel geluids- en lichteffecten later, stroomden tientallen ballonnetjes met staarten als spermatozoïden uit de handen van acht dansers die aan een hijskraan hingen richting kathedraal. Dat was de liefde van de toren voor de kathedraal, maar een antwoord gaf zij niet. ,,I still haven't found what I'm looking for'', zingt het koortje.

Het hele jaar zijn er activiteiten rond het boek. Zie www.abc2004.be