Een man met overwicht, of hij nu gelijk heeft of niet

Europees Commissaris Frits Bolkestein koos vorige week zelf het moment om zijn vertrek uit Brussel bekend te maken. De voormalige VVD-leider is zijn eigenzinnigheid ook in Europa niet verloren. Zijn dossierkennis wordt geroemd, zijn optreden valt bij de Engelsen meer in de smaak dan bij de Duitsers.

Hij vertrekt uit Europa op de manier zoals hij in 1978 de nationale politiek binnenkwam: op geheel eigen wijze. Frits Bolkestein bepaalt graag de dingen zelf. Dus als minister-president Balkenende duidelijkheid wil hebben over de toekomstplannen van de Nederlandse Europees Commissaris, zegt Bolkestein dat hij nog even zal moeten wachten. En als er dan eindelijk een datum voor het alles verhelderende gesprek is afgesproken, deinst Bolkestein er niet voor terug een week voor de afspraak op Het Torentje via de krant met zijn eigen verhaal te laten weten wat Balkenende zo graag rechtstreeks van hem wilde horen.

Bolkestein opteert niet voor een tweede periode als Europees Commissaris. Hij had kunnen blijven als hij had gewild. Maar zoals hij afgelopen vrijdag in een vraaggesprek met NRC Handelsblad zei: ,,Ik geef toch voorrang aan andere dingen die ik wil gaan doen.'' De in de woorden van het persbureau Associated Press ,,often-outspoken liberal'' gaat terug van Brussel naar Amsterdam om te doen wat hij altijd al wilde: het schrijven van hét boek over de invloed van intellectuelen op de politiek.

Daarmee vertrekt een markant lid van de Europese Commissie. Want daarover zijn zowel zijn politieke tegenstanders als voorstanders het eens: in het college van tot voor kort twintig commissarissen behoort Bolkestein tot degenen wier mening er toe doet. Niet iemand die bekend staat om zijn hartelijkheid, wel om zijn opvattingen. Zoals de Duitsers in dit soort gevallen plegen te zeggen: nicht geliebt, aber respektiert.

Politiek roept Bolkestein nog altijd weerstanden op – al was het maar om de ponerende, geen tegenspraak duldende wijze van argumenteren. Maar de manier waarop hij zijn vaak technische portefeuille beheert, roept alom waardering op. ,,Een goede commissaris, hoewel we inhoudelijk erg botsten'', aldus PvdA-europarlementariër Max van den Berg afgelopen vrijdag na het bekend worden van zijn vertrek.

Toch was de taakvervulling juist het grote vraagteken toen hij eind 1999 door Nederland naar voren werd geschoven. Bolkestein, dat was de man van de grote politieke lijnen, de polemist, niet iemand die eens graag zijn tanden zet in een taai Brussels beleidsdossier als de liberalisering van de postdiensten. ,,Afgezien van het VVD-fractieleiderschap heeft Bolkestein nauwelijks ambtelijke managementservaring niet onbelangrijk voor het leiden van een Directoraat-Generaal'', schreef deze krant bijvoorbeeld in een commentaar.

Zelf doet de commissaris schamper over de kritiek van destijds: ,,Kijk eens naar de argumenten die toen werden gebruikt. Geen ambtelijke managementervaring, niet geïnteresseerd in de details. Het was er totaal met de haren bijgesleept.''

En inderdaad, collega's en europarlementariërs prijzen inmiddels vooral zijn dossierkennis. Bolkestein: ,,Je ontkomt er niet aan om erin te duiken.'' Slechts af en toe moet hij in debatten een beroep op zijn staf doen. Ook op persconferenties blijft de Nederlandse eurocommissaris het antwoord zelden schuldig. ,,Hij kent zijn zaken'', beaamt parlementslid Johanna Boogerd (D66). Een ,,ongeïnspireerde eurocraat'' oordeelt GroenLinkser Joost Lagendijk, die de komst van Bolkestein naar Brussel in 1999 deed vergezellen van een zwartboek onder de titel `Een Euroscepticus in Brussel?' Tegen de achtergrond van dat geschrift kan Bolkestein de term eurocraat als compliment opvatten.

Centraal in de brochure van GroenLinks stonden de reserves die Bolkestein als aanvoerder van de VVD in de Tweede Kamer ten aanzien van Europa had geventileerd. Het stuk stond vol met kritische citaten van Bolkestein. Over de Europese integratie, over de toekomst van Europa, over de Europese instellingen zoals het parlement. Tijdens de hoorzitting waaraan Bolkestein, zoals elke kandidaat-commissaris, werd onderworpen bleek dat europarlementariërs de brochure goed hadden gelezen. Een aanzienlijk deel van de sessie ging op aan het testen van Bolkesteins eurogezindheid. Argwaan die Bolkestein op zijn beurt probeerde weg te nemen. ,,Ik zoek deze functie om de bevoegdheden die ervan uitgaan te gebruiken om een actieve bijdrage te leveren aan de Europese eenwording.'' Maar de twijfel bleef. ,,Een sprong van Saulus naar Paulus'', zei de Duitse christen-democraat Klaus-Heiner Lehne tijdens de hoorzitting. ,,We hebben hem aanvaard, omdat er niets duidelijks tegen hem ingebracht kon worden'', aldus de Oostenrijkse sociaal-democraat Svoboda na afloop van dezelfde bijeenkomst.

De GroenLinkser Lagendijk komt volgende week met een nieuwe brochure onder de titel `De marktmeester van Europa' waarin hij de balans opmaakt van vijf jaar Bolkestein. Euroscepsis is niet langer het grootste kritiekpunt. Te veel een man van de geschiedenis en geen leidende gedachten voor Europese vooruitgang, luidt nu het verwijt. ,,Bolkestein hoort meer bij het verleden dan bij de toekomst'', meent Lagendijk.

De kritiek op zijn zogeheten euroscepsis is volgens Bolkestein typisch Nederlands. ,,Je kunt de Nederlandse politiek niet begrijpen zonder gevoel voor theologie'', zegt hij. ,,Net als bij dat andere grote debat over de minderheden was er een kerk. Ten aanzien van Europa was er de kerk van het eurofederalisme. Ik heb vanaf het begin op mijn klompen aangevoeld dat het niet klopt, niet kan, nooit zal gebeuren en ook onwenselijk is. Ik stond een meter buiten de kerk. Wat ik toen zei, was in andere landen als Frankrijk, Duitsland en Engeland een normaal en courant standpunt binnen het aanvaarde spectrum van meningsverschillen over Europa. Trouwens niemand gelooft er tegenwoordig nog in. Behalve een enkele Belg.''

In het begin was het wel even wennen voor nogal wat europarlementariërs. Voor hen in het parlement stond geen commissaris die het compromis zocht maar zijn eigen gelijk. Daarbij kwam dan nog zijn performance. D66-europarlementariër Johanna Boogerd: ,,Hij heeft daardoor een enorm overwicht, of hij nu gelijk heeft of niet.

Volgens eigen kabinetsmedewerkers heeft Bolkestein zijn soms polariserende werkwijze enigszins aangepast. De portefeuille interne markt omvat veel wetgeving waarvoor instemming van het europarlement nodig is. Van alle Europese Commissarissen heeft Bolkestein het meest met het europarlement te maken. ,,Onze aanpak was te Angelsaksisch'', zegt oud-journalist Derk-Jan Eppink die als kabinetsmedewerker de contacten met het europarlement onderhoudt. ,,Hij heeft een sterke debatstijl. Veel parlementariërs waren volledig van slag. De enigen die het leuk vonden waren de Britten.''

`Hij heeft een typisch Europees aanpassingsproces doorgemaakt in die zin dat hij meer tot compromissen bereid is geworden'', zegt parlementslid Klaus-Heiner Lehne. De Duitse christen-democraat stond tegenover Bolkestein als rapporteur in het politiek gevoelige en al een decennium slepende dossier van de overname-richtlijn. Volgens Bolkestein moeten vijandige bedrijfsovernames in de Europese Unie worden vergemakkelijkt om zo de concurrentiekracht te versterken. Door een zware lobby van bondskanselier Gerhard Schröder, die de Duitse industrie wil beschermen, staakten uiteindelijk de stemmen in het europarlement. De Nederlandse eurocommissaris had gegokt en verloren. Schröder maakte hem in de beslotenheid van het Bundeskanzleramt uit voor ,,ein unseelicher Mensch'' ofwel 'een onzalig mens'. Bolkestein trotseerde ook het verzet tegen zijn plan om het `gouden aandeel' van de Duitse overheid in Volkswagen aan te pakken. Het gaat volgens Bolkestein om een basiselement van de interne markt. Om die reden ook hekelt hij het Duitse idee van een `supercommissaris' voor industriebeleid, die door hem al de `poedel van Schröder' is genoemd.

De meeste van Bolkesteins dossiers onttrekken zich aan het oog van het grote publiek. Het bijna voltooide Financial Services Action Plan, dat van de Europese Unie één financiële markt maakt, wordt in Brussel als zijn belangrijkste succes gezien. Opmerkelijk is volgens velen dat Bolkestein er onlangs in slaagde het politiek moeilijke conflict met de VS over de accountantscontrole (Sarbanes-Oxley Act) op te lossen. Door wederzijdse erkenning van kwaliteitscontroles opent zich de mogelijkheid van een transatlantische financiële markt. Het succes is volgens ingewijden ook te danken aan de goede persoonlijke verhoudingen die Bolkestein met Amerikaanse financiële toezichthouders heeft opgebouwd.

Belangrijk daarbij is dat Bolkestein vanuit een sterke positie in de Europese Commissie kan opereren. ,,Op zijn domein heeft hij in de Commissie veel invloed'', zegt een hoge Commissie-functionaris. Volgens ingewijden maakt Bolkestein geregeld een-tweetjes met de Italiaanse mededingingscommissaris Mario Monti, met wie hij veel gelijklopende belangen heeft. ,,Monti vraagt hem dan als eerste het woord te nemen om een opening te forceren'', zegt een van hen. Volgens dezelfde ingewijden is Bolkestein met zijn liberale economische opvattingen in de Commissie geen buitenbeentje. Zo was er ook steeds nauwe samenwerking met de onlangs vertrokken Spanjaard Pedro Solbes (Economische en Monetaire Zaken) en de Zweedse Margot Wallström (Milieu), die allebei socialist zijn.

Voor zijn algemene opvattingen over Europa (Brussel moet zich tot kerntaken beperken, minder geld voor landbouw, minder geld voor regionale steun) krijgt Bolkestein in de Commissie en het europarlement nauwelijks steun. Toch is er wel waardering voor het feit dat Bolkestein juist de gevoelige onderwerpen van het Europa-debat opzoekt.

Illustratief is de titel van zijn jongste boek `De grenzen van Europa'. In het boek laat Bolkestein zich tussen de regels door kritisch uit over de toetreding van Turkije. Iets dat collega-commissaris Günter Verheugen, belast met de portefeuille uitbreiding van de Unie, nu net niet kon gebruiken toen hij op bezoek was in Turkije om te praten over de mensenrechten. ,,Het was voor mij niet erg makkelijk in Turkije te debatteren over de vraag hoe we martelingen kunnen verbieden als mijn gesprekspartners daar tegelijk in de krant lezen dat een lid van de Europese Commissie zegt dat hun land een bufferzone zou moeten zijn tussen Europa en Azië. Dat maakte het voor mij niet echt gemakkelijk, meer heb ik er niet over te zeggen'', zegt de Duitser even zuinig als veelzeggend.

Om het debat in zijn eigen kabinet te stimuleren, heeft Bolkestein, net als toen hij fractievoorzitter in de Tweede Kamer was, jonge filosofisch geschoolde denkers aangetrokken. ,,Hij heeft een heel klassieke opvatting van wat politiek is'', zegt Joshua Livestro, die drie jaar op zijn kabinet werkte. ,,Politiek moet volgens hem altijd de beide aspecten van pen en zwaard omvatten. Soms kun je de werkelijkheid veel diepgaander beïnvloeden met de pen dan met raadsbesluiten.'' Filosoof Luuk van Middelaar, die nu voor VVD-fractievoorzitter Jozias van Aartsen werkt, vergezelde Bolkestein eens op een bezoek bij de Franse denker Alain Finkielkraut: ,,Het was een visite om met elkaar van gedachten te wisselen. Waarom hij dat doet? Hij wil de ideeënstrijd aangaan.''

Tegenover personen die hij niet interessant vindt, kan Bolkestein bot overkomen. Small talk is niets voor hem. Het beleefd uitzitten van een saai diner is er voor hem niet bij, zoals sommigen in Brussel tot hun verbijstering hebben ervaren. Het moet altijd iets te betekenen hebben.

Bolkestein verheugt zich nu al op zijn terugkeer naar Amsterdam. Ergens tussen theater Carré en het Sarphatipark heeft hij een `werkappartement' gekocht om aan zijn studie over de invloed van de intellectueel op de wereldpolitiek te werken. ,,Het centrum van Brussel is wel aardig, maar de stad haalt het niet bij Amsterdam'', zegt hij.