Hoe moeder hoe minner

Morgen is het Moederdag, en dus wijdt Pieter Steinz deel 19 van zijn serie over thema's in de wereldliteratuur aan moeders in het algemeen en aan The Awakening van de honderd jaar geleden gestorven Kate Chopin in het bijzonder.

De wereldliteratuur wemelt van de memorabele moeders – opvallende, zelfbewuste vrouwen met wie het in de regel slecht afloopt. Ze heten Hester of Gertrude, Addie of Jenny, Anna of Hanna. Maar er is maar één Edna, en zij is de hoofdpersoon van The Awakening (1899), misschien wel de mooiste roman over een vrouw die worstelt met haar taken als moeder en haar verlangens als minnares. Of zoals het in het boek is geformuleerd: `dat uiterlijke bestaan dat zich aanpast en het innerlijk dat de vragen stelt.'

Auteur van The Awakening, dat nu in het Nederlands is heruitgegeven onder de titel De ontnuchtering, is de enigszins vergeten Kate Chopin (1851-1904). De realiste uit het Zuiden van de Verenigde Staten was haar tijd ver vooruit. Niet alleen in maatschappelijk opzicht, als onafhankelijke rebelse tiener en (na het overlijden van haar Louisiaanse echtgenoot) als alleenstaande moeder; maar ook als vrijgevochten schrijfster, die tussen het huishouden door honderdvijftig verhalen en twee romans schreef. Veel waardering van haar tijdgenoten kreeg Chopin niet, en dat kwam vooral door het schandaal dat The Awakening veroorzaakte. Kleingeestig Amerika kon nog net verwerken dat de keurig getrouwde Edna Pontellier een paar zoenen uitwisselt met een jongere minnaar – per slot van rekening ging Chopin minder ver dan haar grote voorbeeld Flaubert. Wat de moraalridders werkelijk schokte was de beschrijving van Edna's verlangen naar seksuele vervulling, en haar keuze voor passie in plaats van het zelfopofferende moederschap dat al haar (zogenaamde) vriendinnen praktiseren.

`Mrs Pontellier was niet het moederlijke type' schrijft de alwetende verteller aan het begin van The Awakening. `Van die vrouwen die hun kinderen op handen dragen, hun mannen verafgoden en het als een voorrecht beschouwen om zichzelf volledig weg te cijferen als dienstbare engelen. Alleen de vleugels ontbreken.' De 28-jarige Edna kijkt niet op tegen haar man, die tamelijk saai is en liever een avond naar `de Club' gaat dan gezellig met haar te eten. En hoewel ze van haar kinderen houdt, ziet ze hen steeds meer als `vijanden die haar klein hadden gekregen en wier slaaf zij tot het eind der dagen gedoemd was te blijven.' Edna kiest voor zichzelf (`alles zou ik voor ze opofferen, maar niet mijzelf') en probeert haar eigen leven te leiden, met een Kamer voor Zichzelf, een carrière als schilder en een mooie jongen op wie zij haar verliefdheid projecteert. Ze wordt, zoals ze zelf zegt, wakker uit een levenslange, stomme droom.

Niet verwonderlijk werd The Awakening tijdens de Tweede Feministische Golf herontdekt als een van de boeken die iedere vrouw gelezen moet hebben. Dat was goed voor de reputatie van Chopin, die tegenwoordig geldt als een van de groten van het Amerikaanse realisme. Maar het zou jammer zijn als mannelijke lezers de roman dan maar links zouden laten liggen. The Awakening geeft een sfeervol beeld van de noordelijke Caraïben en van de cultuur van de rijke Frans-Amerikaanse kringen van New Orleans (de zogeheten `Creoles', die in de Nederlandse vertaling nogal verwarrend worden aangeduid als `creolen'). Daarbij schrijft Chopin sensueel en toont ze zowel groot psychologisch inzicht als een goed gevoel voor net niet té zwaar aangezette symboliek.

Maar de reden dat Kate Chopins antiromantische meesterwerk na meer dan een eeuw nog steeds ontroert, is de tragiek van de hoofdpersoon, voor wie je tegen beter weten in op een beter lot blijft hopen. De vrouw in de gouden kooi die zich verzet tegen de convenances; wier verhaal begint met de veelbetekende woorden van een groen-gele papegaai (`Allez-vous-en! Allez-vous-en! Sapristi!) en eindigt wanneer ze de zee inloopt terwijl boven haar een lotgenoot vliegt: `Een gewonde vogel vocht tegen de wind, maar cirkelde wankelend en fladderend in de richting van het water.'

Reacties:

steinz@nrc.nl

Kate Chopin:

`The Awakening'

(Penguin Classics,

vertaald als

`De ontnuchtering' bij uitgeverij Contact).

Volgende week in

`Lees mee met NRC': muziek. Besproken boek: `High Fidelity' van

Nick Hornby.

    • Pieter Steinz