Liefdessignalen van de vuurtoren

Het modieuze puntje is verdwenen. Ze heet geen Jeanette.Winterson meer en ook de flirt met nieuwe media in The.Powerbook. heeft ze achter zich gelaten. Wintersons nieuwe roman, Lighthousekeeping, herinnert meer aan haar vroegere werk, Oranges are not the Only Fruit en The Passion.

Net als in Oranges are not the Only Fruit gaat het om de volwassenwording van een meisje. Silver, zo heet het wereldvreemde meisje, dat op jonge leeftijd wees wordt. Ze blijft alleen achter met haar hond, en de strenge schooljuf Mrs. Pinch besluit dat ze bij de blinde vuurtorenwachter Pew moet wonen. Hij zal haar leren `het licht brandende te houden'. Pew vertelt haar elke dag verhalen over de vroegere bewoners van de vuurtoren. De verhalen, die een groot deel van Lighthousekeeping beslaan, stoppen soms abrupt, en als Silver vraagt waarom, dan spoort Pew haar aan de verhalen af te maken, de open plekken in te vullen.

Lighthousekeeping gaat daarmee, net als The Passion, vooral over het vertellen van verhalen. `Een begin, een midden en een einde is de juiste manier om een verhaal te vertellen. Maar ik heb moeite met die methode,' aldus Silver. Ze noemt verschillende data waarop ze het verhaal zou kunnen beginnen: de dag van haar geboorte in 1959 of in 1969, toen ze in de vuurtoren ging wonen en dat de eerste man op de maan landde, de publicatie van Darwins Origin of Species in 1859, hetzelfde jaar dat Richard Wagner zijn opera Tristan en Isolde voltooide, enzovoort. Maar het zou ook 1814 kunnen zijn, toen Josiah Dark voor het eerst in het plaatsje Salts arriveerde waar hij zijn vuurtoren bouwde, of misschien wel 1789, het jaar van de Franse revolutie. Het beginpunt kiezen is lastig, maar het einde ook. Een gelukkig einde hoeven we ook niet te verwachten, zo lezen we in een korte dialoog tussen Pew en Silver. Niet omdat er niet zoiets bestaat als een `gelukkig' einde, maar omdat verhalen geen einde hebben, aldus Pew. Een verhaal gaat altijd verder, ook na het einde.

Wintersons boek doet daarmee sterk denken aan het werk van de Schotse Ali Smith, die drie jaar geleden genomineerd werd voor de Booker Prize met de roman Hotel World en die in haar laatste verhalenbundel The Whole Story and Other Stories het verlangen van de lezer naar een afgerond verhaal met een begin, een midden en een einde steeds op speelse wijze tergt. Winterson verwijst ruimhartig naar deze schrijfster met wie ze zich duidelijk verwant voelt. In The.Powerbook heette de hoofdpersoon `Ali', en dit keer ontleent Winterson aan Smith het motto: `Remember you must live'. Daarboven plaatst Winterson een motto van Muriel Spark: `Remember you must die', en dat was één van de motto's van Smiths Hotel World. Smiths verhalen werden bijeengehouden door de eenheid van plaats: een hotel. Bij Winterson komen de verhalen bij elkaar omdat ze zich allemaal afspelen rondom de vuurtoren, en ze noemt de verhalen `flashes across time'.

De beste verhalen uit Lighthousekeeping gaan, zoals vaker bij Winterson, over de liefde. Silvers eerste liefde is haar hond, daarna de literatuur en daarna een mens. Het vertellen van verhalen is geen loos tijdverdrijf. Ze verlichten de eenzaamheid van Silver en helpen haar te overleven. Dat was ook vroeger zo, vertelt Pew. De vuurtorenwachter met de beste verhalen zorgde ervoor dat de zeelui aan zijn bar bleven hangen en dat ze terugkwamen. Wanneer Mrs. Pinch besluit dat Silver een `echte' opleiding behoort te doen, en voorstelt dat ze bij een bibliotheek gaat werken, komt ze met een nieuwe wereld van verhalen in aanraking: de literatuur. Ze mag de boeken niet lenen en leest daarom elke dag in de bibliotheek. Prachtig is het fragment waarin Silver de bibliothecaresse stalkt omdat die Death in Venice mee naar huis heeft genomen, terwijl Silver dat nog niet uit had. Ze wordt opgepakt door de politie en gaat in therapie, waar ze het label `psychotisch' krijgt opgeplakt.

Tegen het einde van de roman ontmoet Silver haar geliefde, en, zoals we van Winterson gewend zijn, krijgt die geen geslacht. Silvers minnaar is een `you'. Verlegen als Silver is, weet ze zich geen raad met de liefde en begint ze prompt de verhalen te vertellen die ze kent van Pew. Het liefdesverhaal komt wat gekunsteld de roman binnenvallen – alsof het bekende vingeroefeningen zijn die in ieder andere roman van Winterson aangetroffen hadden kunnen worden. Winterson is zich daarvan bewust, zo lezen we: `This is not a love story, but love is in it. That is, love is outside it, looking for a way to break in'.

Expliciete verwijzingen naar Virginia Woolfs To the Lighthouse zijn er niet, maar door de titel neuriet de roman mee op de achtergrond. In To the Lighthouse wil de echtgenoot van de vrouwelijke hoofdfiguur, Mrs. Ramsay, graag dat zij `ik hou van je' tegen hem zegt. Dat lukt haar niet, maar ze probeert het hem wel te laten merken. Lighthousekeeping eindigt met Silver die tegen haar geliefde zegt: `I love you. The three most difficult words in the world. But what else can I say?'

Dat geeft de lezer een prettig afgerond gevoel, maar het einde van de roman is ook een nieuw begin. `Part broken, part whole, you begin again', zo opent Winterson het laatste hoofdstuk. Misschien wil Winterson symbolisch het vertelvuur van Virginia Woolf brandend houden. Lighthousekeeping mag dan niet Wintersons beste boek zijn – daarvoor komt het net iets te bekend voor, alsof we het allemaal al eerder bij haar lazen – maar het is wél een boek waarin je steeds opnieuw wilt beginnen: vanwege de mooie flarden proza en vanwege Wintersons liefde voor het onafgeronde verhaal.

Jeanette Winterson: Lighthousekeeping. HarperCollins, 288 blz. €31,49. Een vertaling verschijnt begin volgend jaar bij uitgeverij Contact.