Een pil tegen de werkelijkheid

Met `Les Invasions Barbares' komt er alweer een speelfilm uit waarin het liegen wordt gepropageerd als middel om het leven draaglijker te maken. ,,Lieg! Lieg!'' fluisteren de films je in.

Rémy Girard is ongeneeslijk ziek, hij heeft kanker. Hardop vraagt hij zich af of zijn bestaan een positief verschil heeft gemaakt. Hij schreef in zijn universitaire loopbaan nooit het meesterwerk dat hij voor ogen had. Hij bedroog zijn vrouw bij de vleet met jonge studentes op zijn studeerkamer, wat leidde tot een echtscheiding. Hij had zelden tijd voor zijn dochter Sylvaine en zijn zoon Sébastien. ,,Mijn zoon is een kapitalist, ambitieus, preuts, terwijl ik mijn hele leven socialist-hedonist-geil ben geweest'', vertelt hij de verpleegster. Wie zal hem missen?

Iets later verschijnen er echter onverwachts drie studenten aan zijn ziekbed.

,,U was een geweldige docent!''

,,Echt, het is niet meer hetzelfde sinds u er niet meer bent!''

,,We missen u.''

Rémy blijft verbluft achter. Ze zijn hem níet vergeten. Maar even later zien we hoe Sébastien op de gang van het ziekenhuis de studenten wat geld toeschuift. Eén van hen, een meisje, weigert het geld. Ze is aangedaan door de aanblik van iemand die op sterven ligt. Daar past omkoperij niet bij. De andere twee pakken het geld gretig aan. ,,Willen jullie haar aandeel delen?'' vraagt Sébastien. Ze knikken. ,,Zullen we volgende week weer komen?'' Goedheid is te koop. De gekochte leugen is een beetje wrang, maar ook sympathiek.

In de met een Oscar bekroonde film Les Invasions Barbares van regisseur Denys Arcand verzachten kleine vormen van bedrog de dood. Dankzij zijn geld weet Sébastien het sterfbed van zijn vader aangenamer te maken. Hij laat een kamer in het ziekenhuis van Montreal opknappen door personeel om te kopen. Hij regelt via een peperdure satellietverbinding een videoboodschap van zijn zus, die net als Sébastien zo ver mogelijk van haar vader verblijft, namelijk op een boot op de Stille Oceaan. Hij belt vroegere vrienden van zijn vader op en instrueert ze te komen. Hij zorgt, op advies van een bevriende specialist en met medewerking van de politie, voor heroïne om zijn pijn te verzachten. Hij huurt daarvoor Nathalie in, de verslaafde dochter van Diana, een ex-minnares van zijn vader. En dat alles doet hij voor een overspelige, immer afwezige vader, met wie hij nauwelijks contact meer had.

Sébastien is zonder twijfel een van de sympathiekste omkopers uit de filmgeschiedenis. Hij is zo'n weldoener, dat van bedrog nauwelijks sprake lijkt: hij buit slechts de menselijke zwakte van anderen uit voor een goed doel. Strikt genomen liegt hij zelf niet eens: hij huurt mensen in om vóór hem te liegen.

Er figureren op dit moment opvallend veel sympathieke leugenaars in de bioscoop. Ze liegen voor een nobel doel: een oude zieke vader of moeder. In Goodbye Lenin! krijgt een communistische vrouw een hartaanval als ze ziet dat haar zoon Alex gearresteerd wordt in een demonstratie voor een democratisch Oost-Duitsland. Ze raakt in coma, en als ze daaruit ontwaakt, is de DDR veranderd: de Muur is gevallen. Om zijn moeder te beschermen tegen de schok, die mogelijkerwijs opnieuw tot een hartaanval zou kunnen leiden, liegt Alex haar voor: hij houdt achter hoe radicaal Oost-Duitsland veranderd is. Hij creëert een Oost-Duits ingerichte kamer en maakt met een vriend valse nieuwsuitzendingen. Zo past hij de werkelijkheid aan de leugen aan. Het wordt niet helemaal duidelijk in de film of zijn moeder het bedrog doorziet, maar ze zwijgt erover en stemt er mee in: de bedoelingen van haar zoon zijn goed.

Valse brieven

In Depuis qu'Otar est parti is het de 90-jarige stalinistische Esther uit Georgië die door haar dochter en kleindochter wordt voorgelogen. Esther teert op de gedachte dat haar zoon Otar in Frankrijk een goed leven leidt. Als haar dochter en kleindochter erachter komen dat hij als illegale vluchteling in de bouw verongelukt is, verbergen ze dat nieuws voor haar. Ze sturen gefingeerde brieven en simuleren telefoongesprekken. Ook deze moeder fabuleert mee als ze de waarheid achterhaalt: want waarom zouden lieve leugenaars ontmaskerd moeten worden?

De meest ondubbelzinnige lofzang op het liegen vinden we in Big Fish. Daarin ligt een vader, Edward Bloom, op sterven. Hier is het niet de zoon, maar de vader die zijn leven wat mooier voorstelt dan het was. De film is een langgerekt pleidooi voor verzinnen, aandikken en liegen, ook nog eens op de mogelijkheden die film daartoe biedt.

Aanvankelijk verzet Blooms zoon zich tegen de leugens, maar aan het slot van de film ziet hij de schoonheid van de leugen in. Het maakt de vaak saaie en pijnlijke werkelijkheid draaglijker, amusanter en mooier, dus waarom niet? Iedere keer als de immer dorstige Bloom niet mag liegen, dreigt hij uit te drogen. Met andere woorden: zonder fantasie drogen we uit en sterven we. Wanneer Bloom zijn laatste adem uitblaast, heeft zijn zoon de kunst van het liegen onder de knie gekregen. Zijn pas geboren zoontje speldt hij dezelfde mooie leugenachtige verhalen op de mouw.

Op hetzelfde moment dat de maatschappij geobsedeerd is door het ontmaskeren van leugenaars (Mabelgate, de brief van prins Bernhard, Bush, Blair, Rebeckhamgate), biedt de film een veel zonniger visie op liegen. ,,Lieg! Lieg!'' fluisteren de films je in. Fabuleren is een pilletje tegen werkelijkheid, sterker nog, zonder creatieve verbeelding ga je ten onder. Bovendien knapt de werkelijkheid er van op: die wordt er kleurrijker en geestiger van.

Helemaal nieuw is die gedachte niet. De leugen ligt aan de basis van de komedie, waarbij het plezier van het kijken schuilt in de vraag: wordt de leugenaar ontmaskert of niet? In de klassieker Some Like it Hot (1959) verkleden twee werkloze mannen zich als vrouw om een baan te kunnen krijgen in een vrouwenorkest waarin zich een beeldschone blondine (Marilyn Monroe) bevindt. Liegen of vluchten in de fantasie is een bekende manier om te pogen de tragedie af te wenden en een pijnlijke herinnering, bijvoorbeeld de dood van een geliefde, een plek te geven. Er zijn films waarin de tafel gedekt wordt voor twee, terwijl de echtgenoot is overleden. Te denken valt ook aan films als Who's Afraid of Virginia Woolf (1966, Mike Nichols, naar het toneelstuk van Edward Albee) waarin een echtpaar een kind verzonnen heeft en aan Blind Date (1996, Theo van Gogh), waarin een stel de dood van een kind probeert te verwerken. Een rollenspel helpt, maar het spel van zelfbedrog is niet ongevaarlijk en dat laten deze films zien.

Hun toon is ernstig: de leugen biedt niet alleen troost, maar kan ook omslaan in een wapen om de ander moedwillig te kwetsen en pijn te doen. Films als Goodbye Lenin!, Depuis qu'Otar est parti en Big Fish verrassen omdat ze het liegen om de pijn te verdragen van iets zwaars (de dood) combineren met een komische lichte toon: de vraag of de bedrogene de leugen doorziet.

Zachte leugens

De Zweedse auteur Per Olov Enquist heeft als geen ander geschreven over de kunst van het liegen. Hij onderscheidt in De winter van de vijfde magnetiseur twee soorten leugens. Er zijn onschadelijke, zachte leugens die geen andere functie hebben dan `op te beuren en uit te vergroten'. `Je ziet er helemaal niet slecht uit' en `Natuurlijk ben je briljant, het is slechts een kwestie van tijd voordat je ontdekt wordt' zijn zulke leugens. Maar er zijn ook leugens die opbouwend zijn én destructief: ze helpen mensen en maken ze kapot. Zoals de magnetiseur die beweert mensen te kunnen genezen en dat uiteindelijk helemaal niet kan. Bij dat type leugen is het moeilijk om grenzen aan te brengen tussen waarheid en bedrog, goed en kwaad, feit en fictie. In het oeuvre van Enquist vallen alle grote politieke ideologieën onder deze gevaarlijke, grote leugen. De leugens in Big Fish vallen zonder meer in de categorie van de onschadelijke, zachte leugen. Uitvergroting is de opbeurende methode van Bloom: niet een bosje narcissen gaf hij zijn geliefde, maar nee, een heel narcissenveld! In Goodbye Lenin! en Depuis qu'Otar est parti zien we hoe de gevaarlijke leugen draaglijker gemaakt wordt door er een onschadelijke leugen van te maken. In beide films wordt de geschiedenis, het stalinisme en communisme, vergoelijkt door de goede bedoelingen van beide ideologieën te benadrukken en ze voor te stellen als een nostalgische komedie.

Ook Les Invasions Barbares lijkt vol te zitten met kleine, schadeloze leugens. Sterker nog, wie niet op de juiste momenten liegt, kan emotionele schade aanrichten. Diana, de ex-minnares van de ontrouwe docent Rémy, hield haar overspel niet verborgen voor haar dochter Nathalie: die is nu heroïneverslaafde. Een overdosis werkelijkheid zorgde ervoor dat ze nu met behulp van verdovende middelen aan het verleden probeert te ontsnappen. Misschien had haar moeder beter kunnen liegen, zo suggereert de film.

En net als in Goodbye Lenin! en Depuis qu'Otar est parti probeert men de gevaarlijke leugens te verzachten. Achtereenvolgens somt de intellectuele vriendengroep van Rémy met een nostalgische glimlach om de lippen zo'n beetje alle linkse -ismen op die ze hebben omarmd: marxisme, socialisme, feminisme, maoïsme, communisme, deconstructivisme. Zo blijmoedig en nostalgisch als Rémy terugdenkt aan zijn eigen jeugd, zo somber is hij over de hedendaagse maatschappij – dat deelt hij met de twee oude vrouwen uit Goodbye Lenin! en Depuis qu'Otar est parti.

Hij zoekt de oorzaak van het morele verval in de teloorgang van de westerse beschaving. Terwijl hij in het ziekenhuis ligt, ziet hij de televisie beelden van 9-11. ,,De invasie van de barbaren'', luidt het commentaar van een deskundige op televisie, en Rémy beaamt het. Dante en Montaigne, wie leest nog? Het zijn de Turken, Arabieren, moslims, Albanezen, aldus Rémy, die het land binnenvallen, de drugs meebrengen en zorgen voor een terugkeer van de Middeleeuwen.

En dan was er nog een ideaal, de vrije liefde! Niet zonder trots vertelt Rémy, door Diana als `oude seksmaniak' getypeerd, uitvoerig over zijn vroegere escapades. Zijn hart sloeg voor het eerst op hol toen hij zwart-witfilmbeelden zag van een mooie jonge actrice die voorzichtig haar rok optilde en het water inliep, zodat iets van haar blote benen te zien was. Die stukjes blote been wakkerden de lust aan. Ideële jeugdzondes waren het. Maar wel mooie jeugdzondes.

Verzet

Maar anders dan in Goodbye Lenin! en Depuis qu'Otar est parti weigert de jongere generatie in Les Invasions Barbares de zachte leugens, het zelfbedrog, te accepteren. Ze verzet zich door te kiezen voor het geld (Sébastien, de studenten), door zich van het geestelijke, intellectuele leven van hun ouders af te keren en naar zee te vertrekken (Sylvaine) of door te kiezen voor een rustiger relatie gebaseerd op trouw (Sebastien en Gaëlle, zijn verloofde). Steeds wrijven kinderen de ouders hun fouten in: als Sébastien bij het ziekbed van zijn vader een vroeger liefje aantreft, steekt hij zijn afschuw niet onder stoelen of banken. Nathalie zegt tegen haar moeder dat zij schuld heeft aan haar heroïneverslaving. En Gaëlle verzet zich hardop tegen de `leugenachtige' liefdesmoraal van haar ouders, door er een nuchtere visie op de liefde op na te houden, gebaseerd op trouw in plaats van leugens. ,,Liefde, praat me er niet van! Mijn vader en moeder hadden er de mond vol van. Ik hou van je, ik hou niet van je. Ik hou nog van je, nee, niet meer. Een leven kan je niet op een goedkope schlagerfilosofie baseren: `Als de liefde komt', `Verlaat me niet'.''

Het slot van Les Invasions Barbares stemt weemoedig, misschien zelfs wanhopig. We zien hoe Sébastien, onze goeddoener, de verslaafde Nathalie naar de studeerkamer van zijn vader brengt. Zij mag daar de bibliotheek beheren, met al die mooie filosofische boeken over de mens en zijn gevecht tegen verwerpelijke ideologieën en het verval (de barbaren). Nadrukkelijk komen achtereenvolgens de namen van belangwekkende auteurs, allen verdedigers van de menselijke beschaving in beeld: Primo Levi, Dante, Cioran, Pepys, Solsjenitsyn. De samenleving is veranderd: de `westerse beschaving' is met Rémy gestorven, en in handen gekomen van een mooie jonge vrouw die probeert af te kicken. Vrijwel onmiddellijk na een blik op al die boeken, bezwijken Nathalie en Sébastien voor elkaar. Zij kust hem hartstochtelijk. Sébastien beantwoordt haar kus, maar hij weet: het mag niet, het kan niet, hij is verloofd. Iets later zien we hem in het vliegtuig, samen met zijn vrouw, die haar hoofd op zijn schouder te rusten legt. ,,Ik hou van je'', zegt Gaëlle. Elk kind gaat vroeg of laat op zijn ouders lijken, zo lijkt de pijnlijke boodschap.

Als Rémy sterft, een van de ontroerendste momenten van Les Invasions Barbares, zien we opnieuw de filmbeelden van de actrice die een stukje van haar benen ontbloot. De verbeelding van de dood als mooie jonge vrouw is hier een geruststellend cliché. Die zachte dood willen we als kijker maar al te graag geloven, maar dat kan alleen, als we de sympathieke leugens van regisseur Denys Arcand aanvaarden. We weten intussen beter. De `zachte' leugen bestaat niet: ze is een vermomde harde leugen, opbouwend en destructief, en er is geen ontsnappen aan.

`Les Invasions Barbares' is te zien in de bioscoop