Dwalen door een doof hoofd

Sinds de Haagse schrijfster Inez van Dullemen 55 jaar geleden debuteerde met de novelle Ontmoeting met de andere heeft ze 25 boeken gepubliceerd. Het bekendst werd ze met haar vies romancées, maar dat ze ook een begenadigd fictieschrijfster is, bleek uit Het gevorkte beest dat in 1987 werd genomineerd voor de Libris-literatuurprijs.

Haar nieuwste boek is weer een roman, klein maar zeer fijn, over het verliefde paar Olga en Olivier. Na hun trouwen vestigen ze zich hoopvol op een landgoed in Ierland, waar ze uit elkaar groeien als blijkt dat hun zoontje Jonas doofstom is. Olga is tegen het opvoeden van een gehandicapt kind niet bestand. Olivier reageert totaal anders. Hij wil zijn zoon in zijn waarde laten, maar krijgt daartoe van zijn ambitieuze echtgenote de kans niet.

Eigenlijk gaat De komst van de rustverstoorder over taal. Olivier is dichter, maar zodra hij in Ierland woont, wordt hij overvallen door een writer's block. Hij legt zich daar bij neer en begrijpt vanuit zijn eigen onmacht dat de doofheid van zijn zoon en diens onvermogen zich verbaal te uiten geen onoverkomelijke ramp hoeven te zijn.

Indringend zijn de passages in de roman waarin de dichter zich probeert te verplaatsen in het stille universum waarin zijn zoon leeft. Woorden, weet hij, maken beelden, maar evenzeer klanken, melodieuze of raadselachtige, die muziek vormen terwijl je leest. Bladerend in een van zijn eigen dichtbundels volgt hij met zijn ogen de woorden waaruit poëzie is opgebouwd: abstracte woorden, symboolwoorden, rijmwoorden. Hij veronderstelt dat dergelijke woorden aan een dove niet besteed zijn.

Onvermijdelijk breekt het moment aan dat Olga hem met Jonas verlaat, om de jongen in Nederland over te leveren aan het doveninstituut Effatha. Olivier kan niet mee omdat hij het landgoed heeft omgetoverd in een boerderij waar hij vee houdt en paarden fokt. Door het leven dat hij leidt, leert hij de doofheid van zijn zoon te relativeren. `In den beginne was het Woord', denkt hij. `Maar wat was er van het woord terechtgekomen? Met woorden kwetsen geliefden elkaar, staatslieden gebruiken versluierde woorden vol bedrog, woorden hitsen aan tot oorlog. Hij voelde zich op een zonderlinge nostalgische wijze gelukkig dat hij hier op zijn schiereiland niet zozeer met mensenwoorden leefde, als wel met de taal van zijn beesten, van de vogels, de zee.'

Het minst interessante personage is Olga. Gaandeweg het verhaal blijkt dat niet alleen de manier waarop ze omgaat met Jonas' handicap haar huwelijk heeft verwoest, maar dat er ook andere onoverbrugbare verschillen bestaan tussen haar en Olivier. Haar bekakte Wassenaarse afkomst blijkt ze steeds minder te kunnen verloochenen. Niettemin schetst Van Dullemen een doorleefd portret van deze door paniek bevangen moeder.

Maar wat De komst van de rustverstoorder tot een bijzondere roman maakt, is de overtuigingskracht waarmee de schrijfster zich verplaatst in het jongetje Jonas. Ze volgt hem vanaf zijn geboorte tot hij volwassen is. Ze kruipt in zijn hoofd, laat hem in gedachten commentaar leveren op het gedrag van zijn ouders, pestende Wassenaarse kinderen, de zenuwslopende lessen op het doveninstituut.

Bij toeval ontdekt Jonas dat er een wereld bestaat buiten de taal als hij op een middag kennismaakt met een paar clowns van circus Cinsinelli, die hem uitnodigen voor hun voorstelling. Hij ziet de kleurige pantomime-act van de clowns en voelt ineens dat dit zijn taal is. `De clowns maakten gebaren en trokken grimassen waarvan hij zonder moeite de betekenis begreep. Ook de acrobaten spraken niet. Hier lag opeens de wereld van de horenden aan diggelen, verbleekt tot een weinig zeggende achtergrond.' Jonas heeft voor de rest van zijn leven een droom om na te jagen. Zonder het boek te laten eindigen als een feel good story, maakt Inez van Dullemen duidelijk dat van haar drie personages Jonas er het best van af komt.

Hiermee is De komst van de rustverstoorder behalve een stilistisch indrukwekkende psychologische roman, ook een krachtig protest tegen wat Olivier `de kwaal van deze tijd' noemt: `Iedereen moet normaal zijn, moet kunnen functioneren naar burgerlijke maatstaven. Er mag niets meer wat je anders maakt. Iedereen gelijk, iedereen geslaagd in de maatschappij.'

Inez van Dullemen: De komst van de rustverstoorder. De Bezige Bij, 240 blz. €18,50