Navelstaren op drie eilandjes

Op 1 mei is de Europese Unie uitgebreid tot 25 landen. Aflevering 9 van een serie familieportretten uit de nieuwe en de oude landen van de EU. De familie Massa uit Siggiewi, Malta. `Malta is een ruwe diamant die moet worden geslepen.'

,,De mensen op Malta zijn het nooit met elkaar eens. En helaas is altijd de ene helft vóór iets is en de andere helft tegen. Daardoor komt vrijwel niets van de grond.''

De 42-jarige Pier Massa leefde en werkte 25 jaar in Canada waar hij zeer succesvol was als consultant en bankier. Sinds twee jaar woont hij weer in zijn geboorteland Malta: drie piepkleine eilanden 90 kilometer ten zuiden van Sicilië, die sinds 1 mei met 350.000 inwoners het kleinste maar dichtbevolkste land van de Europese Unie vormen.

Pier Massa keerde terug naar deze stipjes in de Middellandse Zee omdat hij denkt dat de toetreding tot de EU zijn land veel nieuwe kansen biedt. Hij adviseert nu regering en bedrijfsleven bij het concurrerend maken van het land.

Pier ontvangt zijn gasten in een vierhonderd jaar oude boerderij aan de rand van het dorpje Siggiewi in het zuiden van Malta. Dikke muren zonder ramen. Binnen een harmonische patio met een citroenboom en een palm. We spreken elkaar onder de gewelven van de woonkamer, een voormalige molen waar een ezel zijn rondjes draaide.

,,Zoals alle huizen was ook dit pand met drie man te verdedigen'', vertelt Pier, daarmee refererend aan de essentie van de Maltezer mentaliteit: ,,We zijn naar binnen gericht, omdat we altijd werden belaagd vanaf de zee. Eerst door Phoeniciërs, daarna door Grieken, Romeinen, Arabieren, Noormannen, Turken, Fransen en Engelsen. Vroeger was die noodgedwongen navelstaarderij een noodzakelijke eigenschap, maar in de grote EU zou het een blokkade kunnen zijn, iets om je voor te schamen.''

Als het woord schaamte is gevallen, staan ze te trappelen om hun bijdrage aan het gesprek te leveren. Pier, maar ook zijn Canadese vrouw Martina (41), zijn vader Daniel (67), en Mary, zijn vandaag 63 jaar geworden moeder. Alleen zijn elfjarige zoon Finian wil er even rustig over nadenken.

De ruzies op Malta gaan volgens Pier ,,altijd over details''. Men vergeet dat men het over 80 procent van de dingen wel eens is. ,,De mensen praten de politici te veel na'', zo vult vader Daniel aan. ,,Sommigen zijn zelfs bang om in het bijzijn van politici hun mening te geven, uit angst hun baantje te verliezen.''

Levend op dit kleine en overbevolkte eiland is het moeilijk om je eigen ideeën en identiteit trouw te blijven, zegt Mary. ,,We zitten echt te dicht op elkaar en voelen ons daarom niet vrij te zeggen wat we denken.''

Ze geeft een voorbeeld van hoe het werkt. ,,Je wacht op een bus die veel te laat komt. Eenmaal ingestapt ontdek je dat de chauffeur zich niet aan de route houdt. Als je daar is iets over zegt, keren de andere passagiers in de bus zich tegen je en beschermen ze de chauffeur. Men durft zich niet af te zetten tegen autoriteiten.''

Martina: ,,Het is historisch zo gegroeid. Het eiland is altijd overheerst door buitenlanders. Tot 1964 was het Brits. De mensen zijn gewend zich te voegen naar de heersers.'' Mary: ,,Iedereen wil hier regels opleggen. De familie, de kerk en de politiek.'' Finian: ,,Ik had laatst mijn geschiedenisboek vergeten. Toen moest ik voor straf twee uur nablijven op school. In Canada zouden ze alleen zeggen: niet meer vergeten hè.''

De EU, zo hoopt Pier, zal Malta dwingen de drang tot verdeeldheid te breken. ,,De Unie zal ons voor eens en voor altijd leren doelen te stellen waar we ons aan moeten houden, omdat er anders sancties volgen.''

Er zijn veel problemen niet opgelost, meent hij. Het gebrek aan concurrentiekracht van de Maltezer bedrijven, het begrotingstekort van bijna 10 procent, de milieuvervuiling door de archaïsche bussen en de stortplaats waar zonder controles alles kan worden gedumpt.

Finian: ,,We hebben hier eens een Hupo gevonden, een kleine hele mooie gekleurde vogel die in zijn vleugel was geschoten. Iedereen jaagt hier op beschermde vogels. De flamingo's zijn ook al verdwenen.'' Zijn moeder Martina: ,,Zelfs de beroemde Maltese Valk, de valk die op Malta te vinden was, is er niet meer.'' ,,Ik hoop dat de EU verbiedt dat iedereen zomaar een jachtvergunning kan krijgen om op vogels te gaan schieten'', zegt Finian die ondanks dit alles heel blij zegt te zijn dat hij van Canada is teruggekomen naar Malta.

,,Ik ben dol op geschiedenis en trots op de manier waarop de Maltezer ridders de Turken in 1565 versloegen. Ons schoolsysteem is ook veel beter dan in Canada, waar ik niet hoefde op te letten. En we hebben heerlijke stranden waar de tijd voorbij vliegt.''

,,Malta was twee keer een scharnierpunt in de Europese geschiedenis'', vult zijn vader Pier aan. De eerste keer in 1565, tijdens het Grote Beleg van Malta door de Turken. 540 ridders en hun knechten wisten met vierduizend Maltezen en wat Spaanse huurlingen een belegering door 48.000 Turken te weerstaan. ,,Hierdoor bleef Europa bewaard voor een overname door de Turken. En in de Tweede Wereldoorlog was Malta het enige geallieerde bruggenhoofd in de Middellandse zee.'' Omsingeld door de as van nazi-Duitsland en fascistisch Italië hield Malta, toen een Britse kroonkolonie, stand.

Pier: ,,Ik ben er trots op dat de mensen op dit kleine eiland toen ze onder druk stonden hun energie wel konden focussen. Dat zouden we nu ook veel meer moeten doen. Het eiland heeft zoveel potentieel: intelligente mensen, enorm goede ambachtslieden, bijna iedereen spreekt Engels.''

,,Velen spreken ook Italiaans, en het Maltees, een Semitische taal met veel Arabische woorden'', beaamt zijn vader Daniël, die hoogleraar Engelse literatuur is. ,,Nergens vind je zoveel geschiedenis op een paar honderd vierkante kilometer als hier. De oudste prehistorische vrijstaande tempels ter wereld staan op Malta, ouder dan Stonehenge en de piramiden.''

Martina: ,,Juist op zo'n klein eiland zou het eigenlijk toch makkelijk moeten zijn om dingen te organiseren, milieuproblemen aan te pakken, wegen te repareren, schulden te beperken.''

Pier: ,,Het eiland is een ruwe diamant die moet worden geslepen, maar daarvoor moeten de mensen leren naar buiten te kijken.''

De Maltees, zo vindt de familie, hoeft zich niet meer te verschuilen voor de boze buitenwereld. Niet voor de Turken, niet voor de Britten en ook niet meer voor de globalisering, waartegen de Maltese regering zich decennia lang verdedigde met hoge invoerrechten.

Nu komt de wereld naar Malta toe. Het eiland wordt jaarlijks overrompeld door een leger van een miljoen toeristen voor wie de Maltezen aan de kustlijn opnieuw gigantische bastions hebben gebouwd: hotels. Deze keer van beton en niet om de indringer te weren, maar om hem te ontvangen.

De hele familie is pro-Europees en ziet grote kansen. ,,Dankzij de EU biedt de zee ons nieuwe ruimte in plaats van gevaar'', meent Mary. ,,De zee wordt van een barrière een brug'', zo vult haar man Daniel aan. ,,Er ontstaat ruimte om vrijer te denken, te reizen, en ruimte om te studeren voor de jeugd, voor Finian.'' ,,Ik wil mariene biologie in het buitenland gaan studeren'', zegt de ietwat voorlijke knaap van elf.

Pier: ,,Eigenlijk zouden alle Maltezen een keer van het eiland af moeten, zodat ze leren waarderen wat voor een unieke plek dit is. De orde van Sint Jan, van de ridders van Malta, dat was een genootschap waarin Europeanen in weerwil van alle nationale twisten al in de zestiende eeuw samenwerkten. Je zou dit eiland kunnen zien als de zaadcel van de EU.''

Negende aflevering uit een reeks portretten van families uit de 25 lidstaten van de op 1 mei uitgebreide EU. Eerdere delen zijn terug te lezen op www.nrc.nl