`Irakezen hebben hun rechters altijd vertrouwd'

Achtentwintig Iraakse rechters zijn in Scheveningen om met buitenlandse collega's van gedachten te wisselen over de opbouw van een rechtsstaat.

De Iraakse rechter Zuhair Al-Maliky is een optimistisch man. Slechts even maar wil hij stilstaan bij de moeilijkheden die hij en zijn collega juristen hadden onder het regime van Saddam Hussein. Van onafhankelijke rechtspraak was geen sprake, rechters werden geïntimideerd en net als andere ambtenaren in dienst van de overheid moesten zij bevelen van hogerhand opvolgen. Bijna onderkoeld vertelt de 38-jarige Al-Maliky – een iewat gezette, besnorde man – meerdere malen ,,op het hoofdkwartier van de geheime dienst gestraft te zijn''.

Maar ,,we leven. We hebben geleden, maar we leven.''

En dus wil de hoogste onderzoeksrechter van Irak vooral over de toekomst van het Iraakse rechtssysteem spreken. ,,In de koran staat: `zij die recht spreken moeten dat doen in alle rechtvaardigheid'. Eindelijk mogen we dienen als échte rechters.''

Met 27 collega's is Al-Maliky op dit moment in het Kurhaus in Scheveningen op een bijeenkomst georganiseerd door het Amerikaanse civiele gezag in Irak. De Irakezen hebben een ontmoeting gehad met onder anderen de Amerikaanse rechters Sandra Day O'Connor en Anthony Kennedy van het Amerikaanse Hooggerechtshof, Thomas Buergenthal van het Internationaal Gerechtshof in Den Haag en de president van het Joegoslavië-tribunaal, Theodor Meron. Ze discussieerden over de scheiding der machten, de rol van rechters bij de bescherming van mensenrechten en ethische kwesties.

In tegenstelling tot wat veel buitenlanders denken, functioneert de Iraakse justitie sinds de val van het regime van Saddam Hussein ,,voor de volle honderd procent'', zegt Al-Maliky, ,,al hebben we nog geen perfectie bereikt''. Sinds begin mei vorig jaar – een maand na de val van Saddam – werden de eerste zes verdachten van plundering en moord voorgeleid en berecht. Rechter Kennedy zei gisteren tijdens een persconferentie met verbazing te hebben vastgesteld dat er ondanks de jaren van dictatuur nog een functionerende rechtspraak is in Irak.

De rechterlijke macht is volgens Al-Maliky inmiddels goeddeels gezuiverd van ,,slechte, corrupte rechters''. De volgende stap is de opstelling van een nieuwe grondwet door een nog te kiezen parlement. Op dit moment geldt een door de interim-regering opgestelde tijdelijke grondwet.

De uitdaging voor de Iraakse rechterlijke macht is vooral die nieuwe grondwet te vertalen naar de praktijk. ,,Woorden omzetten in actie'', zegt Al-Maliky.

Hij en zijn collega's zijn bezorgd: ,,We hebben sinds 1925 zes grondwetten gehad, en in al deze grondwetten werd melding gemaakt van basisrechten: het recht op privacy, op vrijheid van stemmen, het recht op vrijheid van godsdienst. Maar in werkelijkheid hadden we geen van die rechten.''

De gebrekkige vertaling van papier naar praktijk zorgt al voor meer problemen in Irak, meent hij. ,,Iedereen weet dat Irak bestaat uit meerdere groepen – de sunnieten, de shi'ieten, de Koerden. We hebben de verkeerde mensen laten uitleggen dat Irak een federatie zou moeten worden. Nu denken mensen dat er een wens is om Irak in kleine groepen uiteen te laten vallen en vechten ze voor macht.'' Al-Maliky – een shi'iet, getrouwd met een sunnitische en kind van een Koerdische – ziet hier zijn missie. ,,De Irakezen hebben rechters altijd vertrouwd.''

Desondanks zegt hij wel dat zijn positie moeilijker is geworden. Rechters worden, net als bijvoorbeeld politieagenten, beschouwd als handlangers van de Verenigde Staten. Over de bijeenkomst in Scheveningen zegt hij dan ook: ,,We delen onze ervaringen alleen. Ze leggen ons niets op, ook geen rechtssysteem.''

Er is volgens hem geen sprake van dat Irak een met de VS vergelijkbaar Hooggerechtshof kan krijgen, ook omdat de Iraakse rechtspraak islam als ,,een en niet dé bron'' erkent. ,,Wij zijn degenen die beslissen'', herhaalt hij meerdere malen. ,,In alle eerlijkheid kan ik ook zeggen dat in mijn rechtszaal noch in een andere Amerikanen zich bemoeid hebben met de vonnissen.''

Al-Maliky houdt zich daarom ook liever op de vlakte over de martelingen die gearresteerde Irakezen hebben ondergaan, en waarvoor enkele Amerikanen zullen worden vervolgd. ,,Als rechter mag ik geen oordeel hebben zolang ik geen overtuigend bewijs heb gezien. Als persoon vind ik het mishandelen van mensen niet humaan.''