Het Beeld

Op 4 mei zou je als uitgehongerde kijker bijna indigestie krijgen van de hoeveelheid kwaliteitstelevisie. Behalve een magnifieke rede van Geert Mak bij de nationale dodenherdenking, een fascinerende Australische documentaire bij de VPRO over een als mascotte van collaborerende Letse militairen overlevend joods jongetje, bij RTL5 een majestueuze reflectie van vader Max en zoon Abraham Moszkowicz op het overleven van Auschwitz en een zorgvuldige reconstructie van de Nederlandse deelname aan de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn als Studio Sport Document, was er een dubbellange aflevering van Andere tijden.

Onder het motto Het leven ging door stelde Ad van Liempt een compilatie samen uit veertig uur door beeldresearcher Gerard Nijssen verzamelde amateurfilms over de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Het is waarschijnlijk het mooiste en toonaangevendste programma dat de geschiedenisrubriek van NPS en VPRO tot nu toe gemaakt heeft. Voornamelijk in het filmarchief van het Smalfilmmuseum en het archief van de RVD vond Nijssen voor het grootste deel nooit eerder vertoonde opnamen van zulke uiteenlopende onderwerpen als het brandende Rotterdam, bloemen werpende NSB'ers bij de intocht van Duitse militairen, een serene zondagochtend aan de Amsterdamse grachten (in kleur!), een joodse bruiloft in juni 1942, het dagelijks leven van onderduikers, de roof van radio's, fietsen en kerkklokken, het losmaken van blokjes uit de tramrails tijdens de hongerwinter, de Duitse aftocht en het weer hijsen van de Nederlandse vlag.

Alsof dit soort beelden al niet informatief en spannend genoeg zijn, gaat er een bijzondere fascinatie uit van het amateurkarakter. Dit is niet het officiële perspectief, van boven naar beneden, maar de oorlog op ooghoogte.

In tegenstelling tot de normale aanpak van Andere tijden, ontbraken de interviews, de duidingen en de commentaren. In een heel knappe montage ontstond een soort van beeldrapsodie, begeleid door dagboekfragmenten, stukjes radio, populaire muziek, documenten en soms alleen het weldadig kale geratel van een projector.

Wat zich in dit portret van een natie ook aftekent zijn de liefde tot marcheren en ander kuddegedrag. Eindeloos exerceren de WA en de Jeugdstorm, zij het niet altijd even strak. Ik kon mijn ogen niet afhouden van de lust tot in de pas lopen, hier en daar geaccentueerd door piasserige instructeurs.

Van de vele beelden die vanaf gisteren tot het geheugen van Nederland behoren, blijven me na de marcherende meisjes vooral de volksgerichten bij. Een Groningse jonge vrouw wordt in 1945 met de tondeuse bewerkt, omdat ze met de vijand heulde. Er blijven een paar plukjes haar over, waar linten in worden gestoken. Ze beent weg, gevolgd door joelende kinderen en door de camera. Ze kijkt er even recht in, het meisje met de linten, dat een nog steeds actueel probleem symboliseert: de behoefte om ingewikkelde verhoudingen en motieven terug te brengen tot de overzichtelijke tegenstelling van goed of fout. Wie niet deugt, wordt onder veel misbaar geknipt en geschoren.