Sharon na referendum in spagaat

De nederlaag van de Israëlische premier heeft hem in een lastige positie gebracht. Sharon leidt een diep verdeelde regering, waarbinnen hij de rebel is.

Als Israël een normaal land was geweest, had minister-president Sharon nu ongetwijfeld moeten aftreden. Maar in een gewone parlementaire democratie had hij zijn ingrijpende plan voor de ontruiming van 21 nederzettingen in de Gazastrook en vier op de bezette Westelijke Jordaanoever vanzelfsprekend allereerst besproken in zijn regering en in het parlement.

Sharon wist dat hij via deze weg nooit een meerderheid in zijn centrumrechtse regering zou behalen omdat niet alleen de ministers van de twee kleine nationalistische en religieuze partijen zouden opstappen, maar ook omdat belangrijke Likud-ministers zouden revolteren. Hij dacht deze obstakels listig te kunnen omzeilen door zijn Gaza-plan eerst te bespreken met de Amerikaanse president Bush, die het toneelspel stipt volgens het scenario meespeelde. Vervolgens deed hij een persoonlijk beroep op de Likud-leden in een beperkt partij-referendum.

Het gezag van Bush en de kracht van zijn eigen populariteit heeft Sharon schromelijk overschat. De politieke strategie is geëindigd in een zware nederlaag. Hoewel Sharon een legende is – als één van de weinige fungerende politici die de oprichting van de staat Israël in actieve dienst heeft meegemaakt – bleek het religieuze en zionistische idee van ,,Groot-Israël'' in Likud sterker dan het fenomeen-Sharon.

De tegenstanders van zijn Gaza-plan, de orthodoxe kolonisten in de nederzettingen, waren beter georganiseerd, voerden een fellere campagne en wisten de emotionele snaren aanzienlijk gevoeliger te beroeren dan Sharon, die volstond met enkele, weinig overtuigende donder-en-bliksemspeeches en de uitschakeling van de Hamasleiders Yassin en Rantisi, liquidaties die in Israël zelf weinig indruk hebben gemaakt.

De uitslag van het referendum heeft Sharon in een bijzondere spagaat geplaatst. Aan aftreden denkt hij niet, hij blijft dus premier van een diep verdeelde regering zonder diplomatiek plan met betrekking tot de Palestijnen en leider van een gespleten Likud, waar nog geen 50.000 leden de toon zetten voor het Israëlische beleid. Tegelijk is Sharon de belangrijkste rebel in zijn eigen partij.

Dat zijn posities die niet met elkaar te verenigen zijn en dat maakt van premier Sharon een verzwakte leider van de vier partijen-coalitie. De hoogte van, zeg, de melkprijs kan hij probleemloos aan de orde stellen, zijn keiharde aanpak van moslim-extremistische organisaties als Hamas en Islamitische Jihad is onomstreden, maar over zijn verkiezingsbelofte om Israël ,,echte veiligheid'' te bieden, zijn zijn regering en zijn partij fundamenteel verdeeld.

De nederzettingen in ,,Judea, Samaria en Gaza'' waren en zijn omringd door een politieke, emotionele en religieuze muren, die Sharon overigens zelf in zijn lange carrière heeft opgebouwd. Het opgeven van nederzettingen, ook al zijn het zwaar bewaakte gehuchten in de Gazastrook, is een prijs die Sharon niet kan betalen, ook al wil hij dat zelf tegenwoordig wel.

Sharon overweegt nu zijn evacuatieplan aan te passen door het aantal te ontruimen nederzettingen te beperken tot de vijf kleinste in de Gazastrook. Het onderstreept de stelling dat van Sharon niet meer verwacht kan worden dat hij concrete stappen zet om op zinvolle schaal nederzettingen in bezet gebied te ontmantelen.. Hij zal dat zeker nog proberen – koppige volharding is een belangrijke karaktertrek van de oud-generaal, die op de slagvelden bekend stond als een groot improvisator. Maar ook mini-plannen en andere, haastig bedachte initiatieven zullen op zware tegenstand stuiten.

Zo bezien lijkt Sharon uitgeregeerd, tenzij hij zijn belangrijkste tegenstanders in de regering ontslaat, de twee kleine regeringspartijen aan de kant schuift en een nieuwe coalitie smeedt met zijn vriend Shimon Peres, de andere overgebleven, historische icoon van de Israëlische politiek. Dan zet Sharon wel zijn leiderschap en de eenheid van Likud op het spel. Het is een route die in een normaal land zonder nieuwe verkiezingen onbegaanbaar is, maar in Israël, waar sinds 1948 de noodtoestand heerst, wordt het politieke spel volgens andere, geheel eigen regels gespeeld.

Sharon heeft enige tijd om over dergelijke opties na te denken. Hoewel president Bush door de uitslag ook in verlegenheid is gebracht, omdat hij het plan enthousiast omarmd heeft zonder er iets anders dan Arabische protesten en nog meer verzet voor terug te krijgen, zal hij de door hem bewonderde Israëliër niet onder druk zetten.

Nu duidelijk is dat ook eenzijdige Israëlische plannen niet de weg naar vrede zijn, dringen de Palestijnen aan op nieuwe internationale initiatieven en conferenties. Dat is een beproefde vlucht naar voren, want Israël wil niets van doen hebben met president Arafat en Sharon kan geen territoriale concessies doen zonder in grote problemen te komen.

Intussen groeien in de Gazastrook en op de bezette Westoever de haat en de armoede en dromen jongens en meisjes van het martelaarschap. Muren van tanks, staal en beton creëren in Israël een gevoel van veiligheid, een vacuüm waarin vele tienduizenden het afgelopen weekend het Europese basketbalkampioenschap van Maccabi Tel Aviv op straat konden vieren alsof zij in een gewoon land wonen. Schijnveiligheid, zo bleek een dag later tijdens de begrafenis van een moeder en haar vier dochters.