De kick van beheerst gevaar

De attractieparken zijn weer open voor het publiek. Dat komt vooral af op de achtbanen die voor velen niet extreem genoeg kunnen zijn.

Er zijn in Nederland maar achttien attractieparken met achtbanen. Het merendeel heeft er echter slechts één. De belangrijkste attractieparken op achtbanengebied zijn Six Flags Holland in de Flevopolder met zeven achtbanen, de Efteling in Kaatsheuvel met vier achtbanen en Drievliet in Rijswijk en Avonturenpark Hellendoorn met ieder drie achtbanen.

Six Flags Holland biedt met zijn zeven achtbanen de meeste variatie, van de houten achtbaan Robin Hood tot de stalen mega coaster Goliath: de hoogste (46 meter), snelste (106 km/u), langste (1.214 m) en steilste (hellingshoek 70 graden) achtbaan van de Benelux.

Alleen het materiaalgebruik hout en staal geeft al aan dat er aanzienlijke onderlinge verschillen zijn tussen achtbanen. Staal heeft duidelijk de overhand – de Robin Hood is naast de Pegasus van de Efteling de enige houten baan in Nederland – maar de klassieke houten banen worden nog steeds gebouwd. ,,De keuze voor hout is wegens de aparte rijervaring'', weet Peter J.H. Clerx, manager Concept Engineering van de Nederlandse achtbanenfabrikant Vekoma. ,,De rit is wat ruiger door de stalen wielen die over stalen strips op de baan rijden. De karretjes komen soms ook even los van de baan. Bij een stalen achtbaan wordt dat er uit geconstrueerd. Bovendien is de baan anders. Zo worden in hout geen loopings geconstrueerd. Een stalen baan is meestal relatief kort en gedrongen, terwijl een houten baan vaak lang is, hard gaat en hoge camelbacks heeft.''

Een houten baan illustreert goed het klassieke werkingsprincipe van de achtbaan: het continu omzetten van potentiële energie in kinetische energie en andersom. Aan het begin van de baan wordt potentiële energie opgebouwd door de trein de starthelling op te takelen. Dit wordt omgezet in kinetische energie wanneer de trein wordt losgelaten en een aantal, steeds lager wordende hellingen – of camelbacks – in de baan op en af rijdt. Stalen banen hebben naast camelbacks vaak ook verticale en horizontale loopings.

De stalen achtbaan Superman in Six Flags Holland heeft bovendien een ander startsysteem: de trein wordt in een horizontale tunnel binnen drie seconden magnetisch versneld tot een snelheid van 90 km/u. De Superman illustreert ook hoe gedrongen een stalen baan kan zijn vergeleken met een houten: de baanlengte is met 1.035 meter slechts 35 meter korter dan de Robin Hood, maar het grondoppervlak van de `spaghettikluwen' is door de vele loopings en bochten aanzienlijk kleiner. De Robin Hood oogt daardoor minder angstaanjagend, maar niets is minder waar: de rit in een houten achtbaan is zonder meer spectaculair. De rit is ruig, hard, met grote vallen naar beneden en je hebt meer zicht op de baan. Dat besef is weg in de loopings van de Superman.

Op een zijspoor van de Superman staat in de remise een tweede treinstel te wachten op drukke, zomerse dagen. Een tweede treinstel vergroot de capaciteit anderhalf keer, omdat er wegens veiligheidsredenen maar één trein tegelijk over de baan mag rijden. De twee treinen zijn ook altijd van elkaar gescheiden door een pneumatisch bediend remtraject in de baan. Voor elke extra trein moet er een remtraject bij worden geplaatst. De Superman heeft er zelfs drie: één in het station, één voor het station en één middenin de baan. Dit remsysteem staat altijd dicht. Wanneer het veiligheidssysteem het traject vrijgeeft, gaat de rem open en kan de trein passeren, terwijl het voorliggende remtraject weer dichtstaat. Naast de pneumatisch bediende remmen van de Superman worden de laatste jaren ook steeds meer magnetische remmen toegepast.

Een achtbaantrein bestaat meestal uit zeven tot tien karretjes met een totale lengte van 17 tot 20 meter. Clerx: ,,Voor een maximale snelheid is een zo kort mogelijke trein het meest gunstig. Bovenin een looping bijvoorbeeld hebben de voorste, middelste en achterste karretjes verschillende snelheden. Hoe langer de trein, hoe groter dat verschil. Je moet dan steeds langzamer gaan om het snelheidsverschil op te kunnen vangen. Om toch grote bezoekersaantallen te kunnen verwerken, worden steeds vaker vier in plaats van twee mensen naast elkaar geplaatst.''

Alle stalen achtbanen zijn gebaseerd op een soortgelijke baan en wielconfiguratie. De baan bestaat uit drie ronde pijpen waarvan twee looppijpen – waar de wielen overheen rijden – en een middelste draagpijp. Deze heeft een grotere diameter dan de looppijpen en zit door middel van verbindingsstukken vast gelast. De gehele baan wordt ondersteund door een aantal stalen draagkolommen.

De wielopstelling van een karretje bestaat uit twee wielensets die links en rechts vooraan het karretje zitten. Elke wielenset bestaat uit twee verticale, achter elkaar geplaatste loopwielen die over de looppijpen van de baan rijden. Op de looppijpen staan bovendien twee horizontale stuurwielen die het karretje zijwaarts in de baan houden. Aan de onderkant van de looppijp zit tenslotte een up-stopwiel dat voorkomt dat het karretje van de baan vliegt mocht er up-lift optreden. De twee loopwielen hebben één gezamenlijk verticaal scharnierpunt. Beide wielensets zijn met elkaar verbonden door een as met een centraal, horizontaal scharnierpunt. Vanuit dit scharnierpunt loopt een tweede as in de lengterichting van de baan naar het scharnierpunt van het volgende karretje. Deze as levert een zijwaarts scharnierpunt en een scharnierpunt van boven naar beneden.

Op de achtbaanwielen zit een cover van polyurethaan dat nogal temperatuurgevoelig is. Bij te lage temperaturen neemt de weerstand aanzienlijk toe en gaat de achtbaan langzamer. In de zomer gaat het alleen maar harder: een snikhete dag is dus ideaal.

De Goliath uit Six Flags mag dan de recordhouder voor de Benelux zijn, de wereldrecordhouder voor snelheid, hoogte en vrije val is de Top Thrill Dragster in het Amerikaanse attractiepark Cedar Point in Sandusky, Ohio. Deze stalen achtbaan heeft een ijzingwekkende vrije val van 121,9 meter waarbij de snelheid zich in vier seconden opbouwt tot 193,1 km/u. Wie deze zomer echter binnen Europa wil blijven kan naar het Duitse Europa Park bij Freiburg. Daar staat de stalen achtbaan Silver Star die een maximumsnelheid van 127 km/u bereikt en een eerste afdaling heeft van 65 meter hoogte onder een hellingshoek van 65 graden.

,,Zolang de personen in de trein afdoende kunnen worden vergrendeld zijn de grenzen van de achtbaan nog niet vastgesteld'', zegt Clerx. ,,Bepalend voor de menselijke limieten zijn de G-krachten in combinatie met de tijdsduur daarvan. Vekoma beperkt de G-krachten op ongeveer 5G verticaal en 1,5G horizontaal. Het menselijk lichaam is beter gebouwd om verticale dan horizontale G-krachten op te vangen. Horizontale versnellingen voelen ook minder prettig aan dan verticale.''

Achtbanen kunnen voor veel attractieparkbezoekers niet extreem genoeg zijn. Ze leveren de `ultieme kick' door een gevoel van gevaar. Opmerkelijk genoeg kun je echter weinig activiteiten ontplooien die veiliger zijn dan een ritje in de achtbaan. Veiligheid is zeer belangrijk binnen een attractiepark. ,,Onze technische dienst controleert elke ochtend alle attracties'', zegt ing. Ton Merkx van Six Flags Holland. ,,Ze lopen het complete traject van de achtbanen af en controleren onder meer alle bouten en lassen van de constructie. In de wintermaanden wordt het groot onderhoud uitgevoerd.''

De kans dat het misgaat is daardoor slechts 1 op 90 miljoen. Dit maakt het al ruim twee keer zo veilig als thuisblijven en zeven keer zo veilig als in de auto naar het attractiepark rijden.