Verbittering en nuance

Een spoorlijn door een verlaten landschap. Symfonische muziek op de achtergrond. En dan de regisseur zelf die vertelt over de 93 transporten waarmee de Nederlandse joden naar de concentratiekampen zijn afgevoerd. Dan verschijnt er een man in beeld die zegt hoe spannend het was als die treinen langskwamen, omdat de joden altijd briefjes naar buiten gooiden. En ook is er nog een oud-machinist die ,,gewoon zijn plicht'' deed.

Met die clichés begint de eerste aflevering van Willy Lindwers tweedelige documentaire Holland, vaarwel! die de veelzeggende ondertitel `De uitlevering' heeft. Lindwer, in 1946 geboren in een getraumatiseerd joods gezin dat ternauwernood de oorlog overleefde, stelt vragen die door historici allang beantwoord zijn. Waarom werden er in Nederland zoveel meer joden gedeporteerd dan elders? Waarom keken zo velen toe? Voor iemand als Lindwer blijft het iets onbegrijpelijks. Hij voegt er dan ook een vraag aan toe: ,,Waarom deden zoveel Nederlanders actief mee aan het oppakken van joden?''

In de eerste aflevering richt Lindwer zich op de lotgevallen van zijn eigen familie en op de stad Groningen, waar onevenredig veel joden zijn omgekomen. Dat persoonlijke relaas loopt over van verbittering. Het deel over de ondergang van de Groninger joden is daarentegen evenwichtiger en daardoor veel krachtiger. Als commentator voert Lindwer burgemeester Jacques Wallage op, net als hij een kind van joodse ouders, die de onverschilligheid van de gemeenteambtenaren mag verklaren.

Als getuige à décharge voert Lindwer tot slot een oud-politieagent op die zegt: ,,Ik heb het er moeilijk mee. Het waren toch ook mensen.'' Zijn vrouw betitelde de joden vervolgens als eeuwige oplichters, maar die scène is er, op verzoek van de zoon van de politieman, uitgeknipt.

In de tweede aflevering brengt schrijver Harry Mulisch, zoon van een collaborerende vader en een joodse moeder, een mooie nuance aan in Lindwers wat eenzijdige betoog. Als hij begripvol over het handelen van zijn vader vertelt, is het alsof hij eigenlijk wil zeggen dat de mens nu eenmaal een onvoorspelbaar wezen is.

Holland, vaarwel!, NCRV, Ned.1, 23.03-23.55u., tweede deel 10 mei.