De Toonklok

,,Arnold Schönberg wilde een hemelse muziek componeren. Daarvoor moest hij de grondtoon, de `aarde' in de muziek, loslaten. Hij bedacht begin vorige eeuw het principe van de dodecafonie, twaalftoonsmuziek, waarin alle tonen van het octaaf gelijkwaardig zijn. Geen enkele toon is belangrijker dan de andere. Een gespeelde toon mag je dus niet herhalen voordat je alle andere ook hebt gespeeld. De dodecafonie raakte enigszins in de vergetelheid, maar Peter Schat zorgde in de jaren tachtig voor een tijdelijke wedergeboorte. Zijn Toonklok was een grote sprong in de ontwikkeling van de dodecafonie. Ik heb daarna nog een klein sprongetje gemaakt.''

Feddo Westra componeerde de muziek voor zijn band POI aan de hand van een variant op de Toonklok van componist Peter Schat (1935-2003). Schat maakte dit compositiesysteem wereldkundig in NRC Handelsblad op kerstavond 1982. Hij baseerde de uren van zijn Toonklok op de twaalf mogelijke verdelingen van het octaaf in vier drieklanken. De brug tussen Schat en Westra is het Tiende Uur van de Toonklok. Zelf noemde Schat dit een `anomalie in het systeem': de verminderde drieklank waarop het Tiende Uur gebaseerd is, past als enige niet viermaal in het octaaf. `Slechts als symmetrische vierklank laat hij zich inpassen', aldus Schat. Het Tiende Uur bevat daarom drie vierklanken in plaats van vier drieklanken. Westra zocht met deze noodgreep als uitgangspunt de andere verdelingen van het octaaf in vierklanken. Hij vond er zeven waarbij alle tonen gebruikt worden. Zo breidde hij de Toonklok met zes uren uit. Op de cd All 12 verweeft hij deze afwisselend met tonale stijlen als blues, jazz, salsa en jungle.

,,Peter Schat vind ik belangrijker als wetenschapper dan als componist. In die hoedanigheid is hij naar mijn mening ernstig tekort gedaan. Hoewel ik De Hemel een mooie compositie vind, is zijn muziek over het algemeen ontoegankelijk en langdradig, zoals veel dodecafonische muziek. De toonklok is echter een geweldig systeem, een ordeningsprincipe, dat niet aan één muzikale stijl is gebonden. De mogelijkheden ervan zijn nog lang niet uitgeput, sterker, de dodecafonie staat als geheel nog in de kinderschoenen. Men kan er nog vijfduizend jaar mee vooruit.

,,Ik heb wel geprobeerd er toegankelijke muziek mee te componeren. `Zonder de aarde heeft de hemel geen waarde', zeg ik altijd. Daarom wissel ik atonale passages af met tonale gedeelten. Het oor wil immers ook wat. En ik houd van dansen, dus het resultaat moet dansbaar zijn. De eerste dodecafonisten lieten de beat los en waren tegen elke vorm van herhaling. Dit zijn voor mij juist wél belangrijke factoren, afkomstig uit de popmuziek. Wonderlijk genoeg werkt het systeem hierbij niet als belemmering, maar eerder als bevrijding. Ik zou iedere band aanraden mijn voorbeeld te volgen.

,,De composities van All 12 had ik in 1995 al grotendeels af. Als ik toen mijn muziek aan mensen liet horen, werd er altijd afkeurend op gereageerd. Pas rond 2001 merkte ik dat mensen het begonnen te accepteren. In de tussentijd moet er dus een verandering in het luisteren hebben plaatsgevonden. Dit komt door twee dingen. Ten eerste zijn veel populaire bands, bijvoorbeeld in de grunge, minder tonaal gaan spelen: rare overgangen en rauwe, tegendraadse harmonieën zijn in de popmuziek veel algemener geworden. Hiernaast heeft in de dance-wereld een ritmische verfijning plaatsgevonden. Was het in het begin altijd maar weer dezelfde simpele indeling van de vierkwartsmaat, tegenwoordig wordt in de muziek van Roni Size, TLC en Destiny's Child veel gebruik gemaakt van onregelmatige, hakkelende ritmes. Zo is het publiek klaargestoomd voor mijn muziek.''

Presentatie cd All 12 van POI: 10, 24, 31/5 in Claes Claesz, Egelantiersstraat 24-26, Amsterdam. Reserveren noodzakelijk: (020) 6255306. De cd is te bestellen via feddo.westra@hccnet.nl.