'Polen is voor 100% een democratie'

Van de tien landen die vandaag toetreden tot de Europese Unie is Polen met 38 miljoen inwoners het grootste. En een van de armste. Maar Polen zijn vechters en ze hebben zich in Europa al luidkeels gemanifesteerd. Tijdens het communisme zat Helena Luchywo bij de ondergrondse pers, nu leidt ze Polens grootste krant Gazeta Wyborcza. De krant raakte afgelopen jaar verstrikt in een corruptieschandaal. 'Dit was het zwaarste jaar van mijn leven.'

Nooit eerder zag ik zo'n schitterend krantenhuis als het Agora-gebouw in Warschau, waar Polens grootste krant Gazeta Wyborcza zetelt. De beursgenoteerde krant (oplage variërend van 450.000 door de week tot 650.000 in het weekeinde) deed het de afgelopen jaren financieel zo goed, dat haar uitgever Agora een paar jaar geleden een prijsvraag uitschreef onder architecten en een gebouw liet neerzetten met binnentuin, zwembad, fitnessruimte, sauna en goed gesorteerde kantine, met licht en ruimte en een zee aan apparatuur. Inmiddels gaat het ook met Gazeta financieel gesproken slechter, maar dat gebouw staat als een huis.

Vandaag wordt Polen, met 38 miljoen inwoners de grootste toetreder, lid van de Europese Unie. En Polen heeft zich in de aanloop naar dat lidmaatschap al luid en duidelijk gemanifesteerd. Polen schaarde zich in de War on Terror meteen achter Bush, Polen stuurde troepen naar Irak en voert daar zelfs het bevel over een internationale troepenmacht, Polen stak mét Spanje succesvol een spaak in het wiel bij de slotonderhandelingen in december in Brussel over de Europese grondwet; de stemverhouding stond hun niet aan. En dat terwijl het land volgens Brussel maar matig presteert, hoog scoort op de lijst van meest corrupte landen en een werkloosheid kent van 20 procent. Sinds de aanslagen in Madrid, de regeringswisseling in Spanje en de val van het kabinet-Miller zingt het land een toontje lager, maar Polen hebben een vechtersmentaliteit.

Naast de voormalige dissident Adam Michnik, hoofdredacteur van Gazeta, staat adjunct-hoofdredacteur Helena Luchywo (1946), klein, bescheiden, onverzettelijk en de godganse dag op de krant te vinden. Zij is de drijvende kracht achter de redactie. Over die vechtersmentaliteit zegt ze: 'Stiekem denken wij dat niet Gorbatsjov een einde heeft gemaakt aan het communisme, wij hebben het zélf gedaan. Onze paus heeft ons moed gegeven en toen hebben we het communisme omvergeworpen. We zijn trots op onze geschiedenis van opstanden tegen dictators, in de Tweede Wereldoorlog hadden we hier een complete ondergrondse staat. Misschien was de opstand van Warschau in 1944 niet erg verstandig (de Polen kwamen in opstand tegen de Duitsers, maar de Russen schoten hen niet te hulp, de opstand werd neergeslagen, 250.000 Polen vonden de dood - ls), maar we hebben daarvan geleerd dat je geweldloos verzet moet plegen. Ik ben ook trots op wat we de afgelopen 15 jaar hebben bereikt, we zijn consistent bezig geweest met de opbouw van onze democratie, de vrije markt, Polens positie in de wereld.'

Op mijn vraag of de Polen zich beschouwen als de voorhoede van de Oost-Europese landen, lacht Luchywo enigszins ongemakkelijk: 'Eerlijk gezegd wel, ja. Misschien is het niet fair. De Tsjechen vinden ons arrogant.'

Dit mag aanmatigend klinken, maar Luchywo heeft recht van spreken. Haar opmerkingen over de trots van de Polen maakte ze aan het eind van ons gesprek, op mijn vraag naar de Poolse identiteit. Haar levensverhaal is de Poolse variant van 'van krantenjongen tot miljonair'. Haar vader zat als communist voor de oorlog 6 jaar in de gevangenis. 'Mijn vader was communist en dat haatte ik sinds mijn puberteit, maar hij was ook een geweldige vader. Het was vreemd: hij was een fatsoenlijk mens, maar hij deed wat zijn partij hem vroeg en dat was lang niet altijd fatsoenlijk.' Van jongs af aan wist Helena dat het systeem gebouwd was op leugens. In 1956, ze was toen tien, werden tijdens demonstraties in Poznan arbeiders doodgeschoten. Helena luisterde stiekem mee, als haar ouders daar thuis over spraken. Ze wist ook van de opstand in Hongarije, zelfs Poolse communisten zamelden verbandmiddelen in voor de Hongaren. 'We wisten van de kampen, we wisten dat het systeem ons was opgelegd door de sovjets.'

Politiek actief werd Helena als student. 'Toen ik in 1963 naar de universiteit ging, waren alle intellectuelen tegen het systeem. Ze protesteerden tegen de censuur, de studenten eisten vrijheid van meningsuiting. Wij probeerden de officiële studentenvakbond over te nemen en van binnenuit te veranderen. Ik werd er snel uitgetrapt. Ook wij protesteerden in 1968 tegen de oorlog in Vietnam. Tijdens de grote antisemitische overheidscampagne in 1968 werd ik van de universiteit gestuurd.'

Luchywo studeerde politieke economie, een ideologisch vak. Dat lijkt een rare keuze voor een tegenstander van het communisme. 'Het was een uitstekende faculteit. In die tijd probeerden economen het systeem in Polen te hervormen. We discussieerden over de convergentietheorie, die ervan uitging dat West en Oost naar elkaar toe zouden groeien. Dat was toen reuze in de mode. We konden toen onmogelijk voorzien dat we het systeem uiteindelijk zouden terugdraaien naar de vrije markt, wat we in 1989 hebben gedaan. In 1968 kwam aan die relatieve vrijheid een einde, mijn faculteit werd gewoon in zijn geheel opgeheven.'

Een jaar later kon Luchywo haar studie alsnog afmaken. Na een ongelukkige werkervaring bij een landbouwbank waar men niet tevreden was over haar rapportage dat alle voedselvoorraden door de lokale bevolking gestolen werden, ging ze Engels studeren. Ze werd lerares en vertaler.

Bang voor laster

Haar uur van de waarheid kwam tijdens de arbeidersprotesten van 1976 in Radom en Ursus. De dissident Jacek Kuron vroeg haar om als vertaler met een Zweedse tv-ploeg naar Ursus te gaan om de rechtszaak tegen de arbeiders in de publiciteit te brengen. 'Ik was ontzettend bang. Mijn herinnering aan 1968 was onplezierig en ik had inmiddels een klein kind. Ik vreesde dat ze me in de pers zouden belasteren als joodse dissident of wat dan ook. Ik vroeg advies aan mijn vrienden, aan mijn man, die vond dat ik moest gaan. Bang voor de gevangenis of geweld was ik niet. Partijleider Gierek wilde geen bloedvergieten, hij wilde niet eindigen als zijn voorganger Gomulka, die na een massaslachting in 1970 in Gdansk moest aftreden. Dit was de tijd van de mensenrechten, van Carter. Gierek wilde de protesten stilhouden en het was onze tactiek ze juist in de openbaarheid te brengen.'

Helena ging naar Ursus en werd ontslagen. In het najaar van 1976 werd het Comité voor Zelfverdediging van Arbeiders (kor) opgericht en kwam de hele cyclus van hongerstakingen, demonstraties, arrestaties, demonstraties en vrijlatingen op gang. 'Wij geloofden dat onze enige kans op succes lag in de samenwerking tussen arbeiders en intellectuelen en daarin was Polen uniek.' Luchywo werd hoofdredacteur van het tweewekelijkse ondergrondse blad Robotnik (De Arbeider). 'In het eerste nummer schreven we dat ons doel de onafhankelijkheid van Polen was. Daarover hadden we een felle discussie. Ik wilde dat er absoluut in. Ik vind dat je altijd een droom en een visie moet hebben.'

Robotnik had een oplage van 40.000 en werd verkocht via een uitgebreid netwerk in alle grote steden van Polen. Helena's man Witold, een van de weinige ingenieurs in 'de beweging', zorgde voor een effectief druksysteem, wat in een land van tekorten geen sinecure was. In 1980, tijdens de stakingen op de scheepswerven van Gdansk onder leiding van Lech Walesa, ontstond de eerste vrije vakbond van Polen, Solidarnosc. 'In november 1980 vroeg men mij een persagentschap voor Solidariteit op te zetten wegens mijn ervaring bij Robotnik. In feite heeft Robotnik de weg geplaveid naar de vrije vakbonden. We voorvoelden wel dat het verkeerd zou aflopen en dat gebeurde in december 1981, toen generaal Jaruzelski de staat van beleg afkondigde.'

Helena had geluk: toen de arrestaties begonnen zat ze met haar man voor het eerst in tijden in de bioscoop. De geheime politie postte bij hun flat. Het echtpaar dook onder. Voor Helena duurde de onderduik een jaar, voor haar man twee jaar. Ze verhuisden elke twee weken naar een ander adres. 'Meteen de volgende dag begonnen we een nieuw ondergronds blad, Tygodnik Mazowsze. Het werd uiteindelijk het grootste blad van Solidariteit in Polen, met een oplage van 100.000 exemplaren.'

De ondergrondse redactie in Warschau werkte heel efficiënt. Vanuit 20 verschillende adressen werden de offsetplaten over het hele land verspreid en gedrukt. Alleen de kleine kernredactie van een paar man zat ondergedoken. 'Soms sliep je met vier man op een sofa, met je benen op een stoel. Het was zwaar.' Helena's dochter was toen acht jaar, ze werd soms in het weekeinde naar haar ouders gebracht, en wist heel goed dat ze daarover haar mond moest houden. Na een jaar hield Helena het niet meer vol. Er was een amnestie voor vrouwen afgekondigd, ze liet zich opnemen in het ziekenhuis, werd verhoord en vrijgelaten. Maar de ondergrondse pers bleef draaien, tot 1989.

In 1986 lukte het Helena met haar dochter voor een jaar op een studiebeurs naar Amerika te gaan. Ze was doodop. 'Het was het mooiste jaar van mijn leven!' Toch wilde ze absoluut terug. 'Ik realiseerde me meteen dat de perestrojka het einde van het regime betekende. In Harvard hadden ze dat niet door, maar voor ons was het zonneklaar. Toen ik terugkwam in 1987, voelde ik dat het einde nabij was. Ik mocht in 1988 deelnemen aan de Ronde Tafel-conferentie als vertegenwoordiger van de ondergrondse pers! Die Ronde Tafel duurde twee jaar en schiep een heel nieuw systeem: gedeeltelijk vrije verkiezingen, legalisering van Solidariteit. Het was het einde van het communisme in Polen.'

Een van de besluiten van de Ronde Tafel was dat Solidariteit voor de verkiezingscampagne een eigen krant en zendtijd moest krijgen. Zo ontstond Gazeta Wyborcza (De verkiezingskrant). Luchywo werd door hoofdredacteur Adam Michnik gevraagd om haar ervaring. Ze stond erop dat Gazeta werd opgezet als privé-bedrijf. En zo geschiedde.

Nu zijn we 15 jaar verder. Is er iets te vieren? 'Ik ben een optimist van nature. De meeste Polen klagen steen en been en het ís ook een zware opgave. Het is een enorm sociaal experiment. We kampen met 20 procent werkloosheid en juist de mensen voor wie wij met Solidariteit gewerkt hebben, de fabrieksarbeiders uit die nutteloze staatsbedrijven, zijn het slachtoffer. Dat is heel triest. En we wisten het.

Iedereen wist wat er in de mijnen van Duitsland, Frankrijk, België en Engeland gebeurde. Maar we probeerden er niet aan te denken. Daar staat tegenover dat de levensstandaard in Polen nu 70 % hoger is dan 15 jaar geleden.'

Luchywo is er van overtuigd dat Polen een democratie is. 'Dit is voor 100 procent een democratie, met een 100 procent vrije pers. Maar de markt is erg corrupt en bureaucratisch. Minder corrupt dan Rusland of China, maar corrupter dan Italië.' En dat brengt ons bijna automatisch op Gazeta's eigen corruptie-affaire, het Rywin-schandaal, dat de Polen de afgelopen anderhalf jaar een onthullende blik heeft geboden op het politieke establishment. Volgens Luchywo was dit het zwaarste jaar uit haar leven. 'Iedereen heeft hier schade opgelopen.' De oorsprong van het schandaal ligt bij de omstreden Perswet die de regering van premier Leszek Miller anderhalf jaar geleden in voorbereiding had en die bedoeld was om de media in het gareel te dwingen. 'Die wet werd de anti-Agora-wet genoemd, hij was gericht tegen Gazeta. Op een dag kwam de bekende filmproducent Lew Rywin - van films als The pianist en Schindler's List - op bezoek bij Wanda Rapaczynska, de president van onze uitgeverij Agora. Hij zei dat hij gestuurd was door premier Miller. Hij bood aan de perswet in ons voordeel te wijzigen, zodat we het televisiestation konden kopen waar we belangstelling voor hadden. In ruil daarvoor moesten wij 17,5 miljoen dollar betalen en positief berichten over de regeringspartij. Rywin moest hoofd van het tv-station worden. De uitgever droeg de zaak over aan hoofdredacteur Michnik. Die had een ontmoeting met Rywin en, mijn God, hij besloot het gesprek op de band op te nemen.'

'We hebben toen een stomme fout gemaakt. We hadden de hele zaak onmiddellijk moeten publiceren, maar we besloten eerst zelf te onderzoeken wie er achter het voorstel van Rywin zat. Maar we konden niks vinden. We bléven publicatie maar uitstellen, eerst vanwege het referendum in Ierland, toen vanwege de eu-top in Kopenhagen over de uitbreiding, uiteindelijk zelfs vanwege kerstmis. Die argumenten waren zo weinig overtuigend dat velen dachten dat wij boter op ons hoofd hadden.'

Uiteindelijk publiceerde Gazeta de Rywin-tapes en ging de bal aan het rollen. Er kwam een parlementaire onderzoekscommissie, er kwamen publieke verhoren van betrokkenen, van het hoofd van de staatstelevisie tot en met de premier. De Polen keken met rode oren naar de televisie. We zijn nu anderhalf jaar verder, Rywin staat voor het gerecht, de commissie raakte onderling sterk verdeeld, maar kwam met een rapport dat premier Miller vrijpleitte.

'Wat positief is aan deze ellendige geschiedenis, is dat het een einde heeft gemaakt aan de pogingen de persvrijheid aan banden te leggen. De perswet is van de baan, de verhoren hebben aangetoond hoe corrupt het Poolse establishment is, politiek én media.'

En jullie? Waren jullie dan niet niet corrupt?

'Nee. Michnik heeft niks fout gedaan.' Maar hij hoort toch ook bij het Poolse establishment? Hij heeft toch ook nauwe banden met politici? 'Bedenk hoe nauw de banden waren tussen Katherine Graham (uitgever van de Washington Post - ls) en de Amerikaanse politiek. In haar memoires beschrijft zij precies welke contacten ze had en waarvoor ze ze gebruikte. Sommige journalisten hebben graag contacten, andere niet. Maar Polen hebben een hekel aan politici. Wij hebben daar een aandeel in gehad, omdat de Rywin-affaire heeft laten zien hoe corrupt het systeem is. We zijn eigenlijk overwinnaar en slachtoffer tegelijkertijd. Maar Gazeta is een eerlijk bedrijf, wij doen niet aan steekpenningen, onze financiën zijn op orde, niemand heeft ooit iets tegen ons kunnen vinden. Het stomme is: zodra iemand een poging doet om je om te kopen, denkt het publiek dat je dus wel omkoopbaar zult zijn. Ik vrees dat deze affaire ons imago behoorlijk geschaad heeft.'

Toegeven is onjuist

Ondanks dit politieke schandaal maakt Polen in het nieuwe Europa een zelfverzekerde indruk. Steun voor Bush, troepen naar Irak, samen met Spanje tegen de stemverdeling in de nieuwe Europese grondwet. Maar de politieke situatie is sinds de aanslagen in Madrid veranderd, Aznar is weg, Europa wordt bedreigd door terrorisme. 'Over de grondwet is al een compromis in de maak. Bondskanselier Schröder was hier onlangs en heeft met Miller over de stemverhouding gesproken. Polen kan zich niet isoleren. Wat Amerika betreft: waar zou Europa zijn zonder Amerika? Polen is zeer gevoelig voor kwesties van nationale veiligheid, we zijn door onze hele geschiedenis heen door anderen overheerst. Indirect hebben de Amerikanen ons onze onafhankelijkheid gegeven in 1918. Amerika is een garantie voor ons bestaan. Ik trek niet graag historische parallellen, maar wij weten maar al te goed wat er in 1938 in München is gebeurd, daarna hebben we 6 jaar nazibezetting gekend, 6 miljoen mensen verloren en zijn we voor 50 jaar onze onafhankelijkheid kwijtgeraakt. En dat allemaal omdat iedereen het in 1938 beter vond Hitler te appaiseren. Toegeven aan terroristen is onjuist.'

Maar de vijand van nu is niet te vergelijken met Hitler. En Polen kan in een hele rare situatie terechtkomen, 98 procent van jullie bevolking is Pools, jullie hebben hier nauwelijks moslims en toch staan jullie nu op de hitlist van Al-Qaeda. Wat vinden de Polen daarvan?

'Zestig procent van de Polen is tegen onze aanwezigheid in Irak, al vóór de aanslagen in Madrid. De internationale situatie is ernstig, we zullen zien wat het voor ons voor gevolgen heeft. Ik weet niet wat ik van Bush moet denken. Ik verafschuw zijn binnenlands beleid, ik weet niet of hij cynisch is of naïef. Ik schaam me er een beetje voor om het toe te geven, maar het is ook iets prachtigs om het Iraakse volk zijn vrijheid terug te geven. Je moet de wereld niet nemen zoals hij is, dat is in ieder geval míjn levenservaring.'

Is dat het nieuwe energieke Europa tegenover het oude cynische, zoals de Amerikaanse minister van Defensie Rumsfeld zei? President Chirac beet jullie toe dat jullie je mond moesten houden als je lid wilde worden van de Europese Unie. 'Dat was heel vernederend. Hoezo zijn wij nieuw in Europa? Die scheiding tussen oud en nieuw is zinloos, natuurlijk zijn er belangentegenstellingen, maar ik geloof erg in een verenigd Europa.'

Vindt u ons cynisch en decadent? 'Oud Europa is rijk en heeft gevestigde democratieën. Decadent zou ik jullie niet willen noemen, misschien een beetje verwend. Ik las onlangs een boek over de totstandkoming van de Amerikaanse grondwet. Die 13 staten hadden enorme schulden, gebrek aan bestuurlijke ervaring en een afkeer van centralisme, maar de onderlinge conflicten dwongen hen tot die conventie en grondwet. Nu hebben ze een geweldig systeem. Dat wil ik ook voor Europa.'

De nacht na ons gesprek valt het kabinet-Miller. De Rywin-zaak, de corruptie, Irak, de vastgelopen economische hervormingen, al die grieven tegelijk leidden tot het uiteenvallen van zijn partij, waarna de premier niets anders restte dan op te stappen. Of er in Polen ook nog fatsoenlijke politici zijn, vroeg ik Luchywo. 'Natuurlijk', zei ze stellig. 'De eerste generatie na 1989, Balcerowicz, Mazowiecki, Geremek. Maar beter zijn ze er sindsdien niet op geworden.' M

Laura Starink is redacteur van NRC Handelsblad.

Nicolas Grospierre is fotograaf in Warschau.

[streamers]

'Ik ben trots op wat we de afgelopen 15 jaar hebben bereikt.'

'Onze enige kans op succes lag in de samenwerking tussen arbeiders en intellectuelen. Daarin was Polen uniek.'

'Ik vrees dat deze affaire ons imago behoorlijk geschaad heeft. '