Plan zwarte scholen `verkapte discriminatie'

De langverwachte plannen van het kabinet om de segregatie in het onderwijs te bestrijden, vallen vier onderwijsdeskundigen tegen. De minister concentreert zich op het islamitisch onderwijs, vinden ze, maar vergeet de witte elitescholen.

Nu is het dus ook officieel. Zwarte scholen, die voor meer dan de helft uit allochtone achterstandsleerlingen bestaan, zijn volgens het kabinet een probleem. Ze bedreigen de kwaliteit van het onderwijs aan grote groepen leerlingen. Het onderwijs, schreef minister Van der Hoeven (Onderwijs, CDA) vorige week aan de Tweede Kamer, heeft daarom snel oplossingen nodig voor deze ,,urgente problemen''.

Vorige week presenteerde het kabinet een langverwacht plan om de segregatie in het onderwijs te bestrijden. Allochtone en autochtone leerlingen moeten weer samen naar school, is de gedachte.

Goed bedoeld, ongetwijfeld. Dat geven vier onderwijsdeskundigen die de plannen bestudeerd hebben, meteen toe. Maar een sympathiek plan betekent nog geen goed plan. De kwalificaties van de vier liegen er niet om. ,,Volstrekt fout en onlogisch'', zegt Jaap Dronkers. Hij is sinds 2001 hoogleraar sociale stratificatie bij het European University Institute (EUI) in Florence.

,,De minister doet het omgekeerde van wat nu moet gebeuren. Ze zou kansarmen moeten enthousiasmeren om hogerop te komen'', zegt onderzoeker Paul Jungbluth van het Nijmeegse onderwijsinstituut ITS. ,,In plaats daarvan beknibbelt ze op het achterstandsbeleid en worden de doelgroepen die hulp nodig hebben, gepest.''

,,Op belangrijke punten is de nota vaag'', zegt onderwijsdeskundige Zeki Arslan van multicultureel instituut Forum. ,,De minister wil dat gemeenten en scholen afspraken over spreiding maken, maar wat is de straf als ze niet meewerken? Zoiets is cruciaal voor het slagen van het plan, maar daar doet ze geen uitspraken over.''

Dit zijn nog niet alle bezwaren, zegt de Nijmeegse hoogleraar onderwijsrecht Paul Zoontjens. ,,De regel dat nieuwe scholen nog maar voor 80 procent uit achterstandsleerlingen mag bestaan, lijkt me in de praktijk bijna niet uitvoerbaar. Hoe weet je als je een school sticht welke leerlingen je krijgt? Je hebt nog niet eens een gebouw.'' Maar erger nog, zegt Zoontjens, is de ,,verkapte discriminatie''. ,,Indirect zijn vooral islamitische scholen de dupe. Daarmee zijn de maatregelen in strijd met Nederlandse wetgeving en het Europees verdrag van de rechten van de mens.''

Hoewel het er niet letterlijk staat, zegt Zoontjens, is de nota van het kabinet immers vooral bedoeld om de groei van het aantal islamitische scholen in te dammen. De spectaculaire groei van het islamitisch onderwijs in vijftien jaar tijd van niets naar 41 scholen is met name een bron van ergernis voor de VVD-fractie in de Tweede Kamer. Islamitische scholen werken volgens de liberalen de segregatie in de hand 94 procent is allochtoon en heeft een leerachterstand. Bovendien zouden sommige scholen aanzetten tot haat tegen andere religies en homoseksuelen.

Minister Van der Hoeven heeft keurig geluisterd naar de bezwaren van de VVD, vindt Zoontjens. ,,Het staat er heel slim. Van alle nieuwe scholen mag maxinaal 80 procent van de leerlingen een leerachterstand hebben. In de praktijk zijn dit alleen islamitische scholen, want andere nieuwe scholen worden nu eenmaal vrijwel alleen in witte buitenwijken gebouwd. Die segregeren pas na verloop van tijd.''

Dat de minister is gezwicht voor de ,,megafoonpolitiek'' van de VVD is ook volgens Jaap Dronkers zorgelijk. ,,De beweringen over het islamitisch onderwijs zijn in het kabinet kennelijk overgenomen, maar stroken niet met de feiten. Ze presteren voor zwarte scholen relatief goed, de leraren zijn meestal niet islamitisch. En bewijs dat er haat gepredikt wordt, is er evenmin, laat staan dat dat op openbare scholen zo veel anders zou zijn. Leerlingen nemen volgens onderzoeken namelijk vooral meningen van elkaar over, niet van de school.''

Een zwarte of islamitische school hoeft bovendien niet altijd slecht te zijn voor een allochtone leerling, zegt onderzoeker Jungbluth. ,,We moeten het verschil blijven zien tussen segregatie en leerachterstanden. De kansen van allochtone achterstandsleerlingen zijn miserabel, maar op witte scholen, waar ze in de minderheid zijn, scoren ze niet per se beter dan op zwarte scholen. De rooms-katholieken hebben vanaf de jaren zestig bovendien enorm geprofiteerd van het verzuilde onderwijs, dat kan bij islamitische scholen ook weer gebeuren.''

Waarom, vragen de onderwijsdeskundigen zich af, ontbreekt een plan om de belangrijkste oorzaak van de segregatie aan te pakken? Sinds jaar en dag trekken kinderen van hoogopgeleide autochtone ouders weg uit de steden, naar de witte scholen in de randgemeenten. Ook hoogopgeleide allochtonen doen hier in toenemende mate aan mee.

Wat achterblijft: leeggelopen scholen met vooral kansarme allochtone leerlingen, meer geweld, geen leraren. In de woorden van de Onderwijsinspectie, een paar weken geleden, een ,,cumulatie van problemen''.

Toch ontbreekt het volgens de onderwijsdeskundigen aan een plan om de witte vlucht te keren. Volgens de nota van het kabinet moeten gemeenten en scholen ,,niet-vrijblijvende afspraken'' maken over een eerlijke verdeling van leerlingen. Volgens Zeki Arslan zit hier maar weinig druk achter. ,,Wat betekent dat? Krijgt een school een financiële straf als ze niet meewerkt? Komen er juridische gevolgen? Zo'n maatregel heeft alleen kans van slagen als gemeenten scholen kunnen dwingen leerlingen op te nemen, met harde sancties als gevolg.''

Dronkers is somber over de kansen van spreiding. ,,Het zou prachtig zijn als scholen gaan mengen, maar de samenleving is geen machine. Inmiddels trekken allochtone ouders al weg uit de Bijlmer, naar scholen in Amstelveen. Zo hard gaat het al.''

Weigeren van achterstandsleerlingen mag volgens officiële cijfers dan maar op 5 procent van de scholen voorkomen, in de praktijk hanteren veel witte scholen wel degelijk trucs, zegt Paul Zoontjens. ,,Meestal gaat het wat subtieler, door een hogere vrijwillige ouderbijdrage te vragen bijvoorbeeld. In het zuiden komt het voor dat scholen het niet op prijs stellen als kinderen dialect spreken, dat is ook een manier om selectie toe te passen.''

Dat minister Van der Hoeven in het voorstel niet komt aan Grondwetsartikel 23, dat bijzondere scholen de vrijheid geeft om kinderen met een andere levensbeschouwing te weigeren, verbaast Dronkers. ,,Het artikel moet zo snel mogelijk worden herschreven. Het is nu echt een zootje. Er zou in moeten komen te staan dat scholen niet langer kinderen om financiële redenen mogen weigeren.''

Alleen, weet Dronkers, Van der Hoeven kan dat bij de christelijke achterban niet verkopen. ,,En de VVD heeft alleen belangen bij het bestrijden van het islamitisch onderwijs. Dat de Montessori- en jenaplanscholen óók gesegregeerde scholen zijn, maar dan wit, daar zul je ze niet over horen.''