Moderne echtgenotes en echtbreeksters

Hebben feministes de droom van het sprookjeshuwelijk echt aangetast?

Stine Jensen over Mabel en Rebecca Loos, kortom: over vrouwen van nu en het huwelijk.

Haar Viktor en Rolf-jurk kostte vijfenzestigduizend euro, en dat voor een `sobere', `ingetogen' huwelijksplechtigheid. Maar een mooie jurk bleek niet voldoende voor een sprookjeshuwelijk. De commotie rondom Mabels vermeende relatie met topcrimineel Klaas Bruinsma wierp zijn schaduw over de dag. Het paar had de premier niet volledig ingelicht. `Naïef', zo gaven Mabel en Friso te kennen in een vraaggesprek met Maartje van Wegen en Paul Witteman.

Maar we zagen allesbehalve een naïef stel. Ze hadden er immers goed over nagedacht, lieten ze weten. Slim, strategisch en ondernemend, dat was de indruk die ze achterlieten. Was Mabel nog bang geweest voor grote veranderingen in haar leven? Ja. Ze was bezorgd geweest dat haar carrière in het geding zou komen.

De eer van het sprookjeshuwelijk van de eeuw gaat naar een ander koninklijk stel. Bij dit paar kwamen de affaires (overspel, wraak, echtscheiding) ná het huwelijk. Op 29 juli 1981 waren miljoenen kijkers getuige van het jawoord van de 19-jarige Lady Diana Spencer en Prince Charles. Iedereen zag hoe een gewone jonge blonde vrouw met een verlegen oogopslag op het punt stond geen gewone echtgenote te worden, maar een prinses. In alle opzichten was Diana geen Mabel: ze werkte als kleuterjuf toen ze Charles leerde kennen, en had geen ambities voor een verdere carrière.

EENDAGSBRUID

Iedere vrouw, ook de vrouw die zegt nóóit te willen trouwen, verhoudt zich op een of andere manier tot het huwelijk. De oer-huwelijksfantasie voor jonge meisjes is die van een eendagsbruid (`one day bride') in plaats van een vrouw die een relatie aangaat voor de rest van haar leven (`a lifetime wife'). De fantasie van de eendagsbruid wordt samengebald tot één sprookjesdag, waarin de mooiste jurk en de juiste ring (symbool van de eeuwige liefde), meer nog dan de echtgenoot, noodzakelijke ingrediënten zijn. Bedrijven houden dat beeld maar al te graag levend: in een aflevering van Baywatch, gesponsord door een juwelier, ging Pamela Anderson een aflevering lang op zoek naar de juiste diamanten verlovingsring, terwijl een verliefde man in de film Sweet Home Alabama het gehele sjieke New-Yorkse warenhuis Tiffany's afhuurt om zijn toekomstige bruid een ring naar haar keuze uit te laten zoeken. En wie, na zijn bekentenis van overspel, mocht twijfelen aan de oprechte liefde van David Beckham voor zijn vrouw, ex-Spice Girl Victoria, zie daar: de ring. Als goedmakertje schonk Beckham zijn vrouw voor haar dertigste verjaardag een exorbitante ring met een roze diamant die met elke nieuwe berichtgeving daarover in waarde leek te zijn gestegen (van 300.000 euro tot 1,5 miljoen).

SLAAFS

In het onlangs verschenen boek The Meaning of Wife, een aantrekkelijke mengvorm van mediastudies, sociale wetenschappen, sociaal-economische geschiedenis en kritische essayistiek, biedt Kingston een historisch en thematisch overzicht van de verschillende betekenissen die het begrip `echtgenote' (`wife') in de westerse cultuur heeft (gehad). Zelf behoort ze tot de eerste generatie vrouwen voor wie het huwelijk een keuze was. Gepokt en gemazeld in het feminisme, wist ze wel wat haar te doen stond: ze wees het huwelijk af als commerciële uitbuiterij en een vals romantisch ideaal. Een vrouw heeft een man nodig zoals een vis een fiets nodig heeft – dat was, in navolging van de feministe Gloria Steinem, haar motto. Zij had haar moeder gezien, gevangen in de traditionele rol van de goede echtgenote, wier leven in het teken stond van slaafsheid, dienstbaarheid, zelfopoffering. Zij had geen prins nodig die haar kwam redden, geen diamanten tiara-fantasieën en wit was niet haar favoriete kleur. En toch, zo schrijft Kingston, sorteert ieder koninklijk sprookjeshuwelijk ook op haar een narcotisch effect, verwarde gevoelens van verlangens, weemoed en sentiment. Had ik niet toch...?

Kingston schrijft haar geschiedenis van het echtgenote-zijn aan de hand van historische, fictieve en mythische echtgenotes. Zo volgt ze haar weg van de bijbelse standaard van echtgenootschap, via de verlangende Madame Bovary, naar lijdende echtgenotes als Princess Diana en Sylvia Plath, de man-in-huis Virginia Woolf, wier echtgenoot Leonard als `wife' te boek stond, de wraakzuchtige Medea die haar heropstanding vond in de ex-echtgenote in Fay Weldons The Live and Loves of a She Devil, de (anti)muze Yoko Ono, de geslagen vrouw Nicole Brown Simpson en de veelvuldige echtgenote (`serial wife') Elizabeth Taylor.

LEVENSTAAK

Echtgenote-zijn werd voor heteroseksuele vrouwen lange tijd gezien als een levenstaak: becoming a wife is the meaning of life. In de bijbel werd haar taak als huiselijke en emotionele steun en toeverlaat voor haar man vastgelegd (Genesis 2:18). En de Here God zei: `Het is niet goed voor de mens alleen te zijn. Ik zal iemand maken met wie hij zijn leven kan delen en die hem kan helpen.' De vrouw was het bezit van de man en het huwelijk een contract: in ruil voor een inkomen verschafte zij hem seks, het huishouden en kinderen. Haar plek was thuis, in het privé-domein. Er was maar één type vrouw die zich wel in het publieke domein begaf, en dat was de publieke vrouw, die alles representeerde behalve het huwelijkse ideaal. Kwam de man thuis iets tekort, dan kon hij hier zijn portie tegen betaling halen.

Drie feministische golven ten spijt, de rol van echtgenote (of haar niet-echtgenote zijn) definieert de vrouw nog altijd meer dan dat de rol van echtgenoot de man definieert. De enige vrouwen die zich, aldus Kingston, weten te onttrekken aan het ideaal, zijn lesbische en biseksuele vrouwen. Als zij al iets met het huwelijk te maken hebben, dan worden ze in de eerste plaatst getypecast als potentiële echtbrekers. De lesbische vrouw kan de biseksuele echtgenote in verleiding brengen, zoals we onlangs zagen in Rozengeur & Wodka Lime, waar de erotische ontmoeting van Babette met Nathalie leidt tot een desastreus einde van haar relatie.

BISEKSUELE DREIGING

De biseksuele vrouw roept nóg meer onrust op, omdat zij in de beeldvorming een dubbele potentiële bedreiging vormt voor het huwelijkse geluk: zij kan de man én de vrouw wegkapen.

De ophef rondom het overspel van voetballer David Beckham, `Rebeckhamgate', werd niet in de laatste plaats beheerst door de biseksualiteit van Rebecca Loos. ,,Dat ik biseksueel was, wond hem extra op'', liet Rebecca de pers weten, sterker nog, Beckham zou erdoor `geobsedeerd' zijn geweest. Stereotypen van de biseksueel doken overal in de media prompt op: Victoria zou door een vriendin gewaarschuwd zijn voor seriële huwelijksonruststookster Rebecca die `seksverslaafd' en `pornoliefhebster' zou zijn: `One loos woman'. Had de `magere' Victoria het niet zelf op haar geweten? Welke vrouw immers gelast `seksloze periodes' in en laat haar man achter met een mooie jonge biseksuele vrouw?

Met de opmars van het feminisme werd de rol van echtgenote steeds meer emblematisch voor de onderdrukking van de vrouw. Spreekbuis was Simone de Beauvoir, die zelf nooit trouwde en het instituut huwelijk afwees. Wie vóór vrouwenbevrijding was, was anti-vrouw (`anti-wife'). De geëmancipeerde vrouw koos in de eerste plaats voor zichzelf. In films werd het huwelijkse leven afgeschilderd als een onderdrukkend instituut, bijvoorbeeld Diary of a Mad Housewife, en werd de vrouw voorzichtig aangemoedigd zichzelf te ontplooien, zoals in films als Educating Rita en The Color Purple.

Vraagstukken van de moderne echtgenote borduren op dit thema voort: zij gaan over de voortdurende spanning tussen de idealen van zelfontplooiïng en zelfstandigheid en het blijvende verlangen naar de Ideale Relatie en een kind. In het moderne huwelijk heeft ook de vrouw een zelfstandige carrière. Sterker nog, het huwelijk wordt gezien als een gezamenlijk bedrijf, een strategische joint venture van twee doelbewuste mensen. Het huwelijk van David Beckham en Victoria kreeg enerzijds koninklijke proporties toegedicht à la Diana en Charles – `Beckingham Palace' wordt hun niet geringe optrek in de media genoemd – maar tegelijkertijd konden we lezen hoe Team Beckham het huwelijksfeestje à 750.000 euro terugverdiende door het blad OK! 1,5 miljoen te laten betalen voor de exclusieve fotorechten. Ook Mabel en Friso zijn op papier een succesvol bedrijf met twee cum laudes op zak. Mabel werd zelfs gevraagd of zij niet een opvallende voorkeur had voor mannen in hoge functies met veel status. Friso kreeg een soortgelijke vraag niet, of hij niet een opvallende voorkeur had voor vrouwen in hoge functies.

WEDDING-MANIA

Teveel verzakelijking komt de romantiek van een sprookjeshuwelijk niet ten goede. We werden, aldus Kingston, eind jaren negentig, dan ook overspoeld door een wedding-mania, sentimentele programma's waarin trouwen als romantisch ideaal wordt aangemoedigd: Who wants to marry a Millionaire, The Bachelor, Muriel's Wedding, Four Weddings and a Funeral, My Best Friend's Wedding, The Wedding Planner, The Wedding Dress. Ally McBeal, Bridget Jones en de vrouwen van Sex & The City vallen, aldus Kingston, naadloos in die trend. Uiteindelijk vieren de vrouwen niet zozeer het single-zijn, maar zijn ze wanhopig in de weer de status van `wife' te bereiken. Ze worden door Kingston als nog-niet-echtgenotes (`unwifes') getypeerd. Iconen van de eerste feministische golf traden prompt in het huwelijk. Gloria Steinem gaf als reden: ,,Wat conformistisch leek op mijn 26ste, was een teken van rebellie op mijn 66ste''en voegde daaraan toe: ,,Het bleek dat een vis toch een fiets nodig heeft.''

Met die romantische herwaardering van het huwelijk is de sanctie op de overtreding van huwelijkse trouw in deze tijd zwaarder dan ooit. Zoals de hoogleraar Journalistiek & Cultuur Frank van Vree onlangs in zijn oratie betoogde: wereldnieuws is achtergrondbehang geworden bij de enorme aandacht in de media voor seksschandalen en huwelijkse overtredingen. Maar terwijl de imago's van David Beckham en Bill Clinton kleine deukjes opliepen als het om hun echtgenootschap ging (het zou hun zelfs `menselijker' maken), was het overspel van haar man een no-win scenario voor Hillary Rodham of Hillary Clinton of Hillary Rodham Clinton, aldus Kingston.

HILLARY

Werd Hillary aanvankelijk bekritiseerd dat ze te onafhankelijk was als echtgenote, nu zou zij, door haar man na het overspel te steunen haar positie als onderdanige vrouw bevestigen. Wel kon ze een financiële slag slaan uit haar bedrog, wat haar prompt weer tot een heb- en ambitiezuchtige echtgenote bombardeerde: haar echtgenote-memoires leverden haar een voorschot van 8 miljoen dollar op.

Die optie rest niet alleen de bedrogen echtgenote, maar ook `the other woman'. Je zou kunnen beweren dat er een nieuw type publieke vrouw is gekomen, die in een aantal opzichten welhaast 18de-eeuws aandoet. Het publiek dat haar bekijkt is omvangrijker en de bedragen die zij ontvangt voor haar al dan niet op feiten gebaseerde seksuele schandaalverhalen ook. De nieuwe publieke vrouwen heten Rebecca en Monica, en zij spelen een meer of minder geraffineerd spel in zake hun liaisons dangereuses. Monica lijkt daarbij nog het meeste op de `Unwife', de vrouw die verlangde naar de status van echtgenote, en nu, geslachtofferd als verlaten ex-minnaressen, hun liefdesverdriet proberen om te zetten in geldelijke beloning. Rebecca Loos, daarentegen, laat zich niet in een categorie vangen en heeft de touwtjes in handen. Het zijn deze vrouwen, die vandaag de dag als geen ander een impact hebben op de betekenis van het begrip `echtgenote'.

Anne Kingston, The Meaning of Wife, uitgeverij HarperCollins, 2004