Lak aan feiten

`DE MANIPULATIE, verdonkeremaning en onjuiste weergave van wetenschappelijke gegevens door de regering-Bush is zonder precedent'. Dat vindt de Amerikaanse Union of Concerned Scientists en mijn Amerikaanse collegae zijn het daar mee eens. Dat knoeien met wetenschap deed mij denken aan een opstel over Gandhi van George Orwell, dat begint met de zin: `Heiligen zijn schuldig, tenzij hun onschuld bewezen is'... In dat opstel veegt Orwell de vloer aan met het pacifisme van Gandhi.

Pacifisme werkt bij een Britse bezetting, omdat de Engelsen hechten aan hun imago van gentlemen. Britten brengen geen vreedzame demonstranten om, zodat die demonstranten ruime publiciteit en aanhang kunnen verwerven. Zo kon Gandhi in India de basis leggen voor een ordelijk einde aan de Britse koloniale bezetting. Als de tegenstander echter geen gentleman is, werkt vreedzaam verzet niet. Waar de Gandhi's geruisloos van hun matje worden gelicht en omgebracht, kunnen zij geen aanhang verwerven of de wereldopinie mobiliseren. Tegen nazi's of stalinisten is vreedzaam protest zinloos. De raad van Gandhi aan de Europese joden om collectief zelfmoord te plegen in protest tegen Hitler laat zien dat hij te naïef was om te begrijpen hoe een totalitaire staat werkt.

Ook een democratie werkt alleen als mensen toegang hebben tot de feiten. Die worden steeds ingewikkelder en wetenschap is onmisbaar geworden om de feiten vast te stellen. Warmt de aarde nu op of niet? Mogen we van onderzoek aan menselijke embryonale stamcellen iets verwachten voor de behandeling van chronische ziekten? Werken condooms tegen aidsbesmetting? Allemaal wetenschappelijke vragen over maatschappelijk gevoelige kwesties. Hoe komt het publiek aan een helder beeld van de stand van zaken zonder vertekening door politiek, financieel of religieus belang? In een fatsoenlijke maatschappij zijn politici bereid om de wetenschap aan de onderzoekers te laten. In Nederland zijn adviesorganen, zoals de Gezondheidsraad of de KNAW, politiek neutraal. De adviezen zijn ongekleurd. Een regering kan daar een eigen kleur aan geven, maar wie de moeite neemt om de oorspronkelijke adviezen te lezen weet hoe de zaak er voor staat, waar de feiten eindigen en de interpretatie begint.

Wie overtuigd is van eigen gelijk, heeft echter geen boodschap aan feiten die niet passen in dat gelijk. Dat leidt tot een belangenstrijd om de feiten. Zolang de belangen duidelijk zijn valt de schade mee. De tabaksindustrie die door `deskundigen' laat beweren dat je van sigaretten geen longkanker krijgt; een rooms-katholieke kardinaal die meent te weten dat het aidsvirus door condomen zwemt; niet veel mensen trappen daar in. Anders wordt het als een democratisch gekozen regering systematisch poogt wetenschappelijke adviescolleges naar haar hand te zetten, zoals nu in Amerika.

Zes weken geleden schreef Wim Köhler in deze bijlage over Liz Blackburn, een beroemde Amerikaanse onderzoekster, die uit een bio-ethics adviescommissie was gemikt, omdat ze vóór onderzoek aan menselijke embryonale stamcellen is en omdat ze zakelijke kritiek had gehad op de conclusies van de commissie (zie Blackburn, New England Journal of Medicine, 1 april 2004). Ik ken Liz Blackburn al heel lang en ze is echt geen radicale revolutiepredikster, integendeel. Vriendelijk, aarzelend, omzichtig, zegt zelden iets onaardigs, maar toch uit een adviescommissie gemikt. Dit is de nieuwe politiek die door de regering Bush is geïntroduceerd: `Fuck the facts', schijt aan feiten.

In zijn analyse `Scientific Integrity in Policymaking' van februari 2004 (http://www.ucsusa.org/global_environment/rsi/report.html) heeft de Union of Concerned Scientists een waslijst van manipulatie bijeen gebracht: wetenschappelijke rapporten van overheidsdiensten worden herschreven, gecensureerd of in een la gelegd. Wetenschappelijke adviescolleges worden systematisch volgeplempt met vertegenwoordigers van belanghebbend bedrijfsleven of ultraconservatieve Bush-boys. Politici zijn geen lieverdjes, nooit geweest ook, maar niet eerder heeft een regering zo systematisch gepoogd om de feiten naar haar hand te zetten.

Het doel van deze manipulatie is nooit ver te zoeken: Als er aanwijzingen zijn dat de aarde opwarmt door menselijke activiteit, is dat slecht nieuws voor de Texaanse olie-industrie. Als dat nieuws wordt opgenomen in Rapporten van de Environmental Protection Agency (EPA) worden die vanuit het Witte Huis herschreven.

Vorig jaar leidde dit tot zo'n hooglopende ruzie dat de EPA besloot om de hele klimaatsectie uit een rapport te schrappen, liever dan een versie uit te brengen die niet klopt met de feiten. Als elektriciteitscentrales te veel kwik uitstoten, verdwijnt het rapport in een regeringsla, totdat het naar een krant wordt gelekt. Dat 8 procent van de Amerikaanse vrouwen zoveel kwik in hun bloed blijkt te hebben dat dit de hersengroei van hun ongeboren vrucht zou kunnen beïnvloeden, is geen prangende zorg voor Bush, die zich anders nogal pleegt op te winden over de bescherming van die vrucht. Als een onderzoeker van het ministerie van Landbouw vindt dat varkensfokkerijen wolken bacteriën verspreiden die resistent zijn tegen antibiotica, mag hij zijn onderzoek niet publiceren. Volgens de officiële instructie van het ministerie moeten onderzoekers toestemming vragen voor ze onderzoek over gevoelige kwesties naar buiten brengen en uiteraard is alles gevoelig wat boeren en bedrijven doen.

Niet alleen boeren en bedrijven worden beschermd tegen de kille kracht van de feiten, ook de anti-abortus-, antipil-, en anticondoomlobby wordt uit de wind gehouden. Als gouverneur van de staat Texas propageerde Bush al de seksuele abstinentie als panacee tegen tienerzwangerschap en geslachtsziekten. In Texas hebben de abstinentie-propagandaprogramma's niets opgeleverd en wetenschappelijk onderzoek heeft laten zien dat zulke programma's ook elders niet werken. George W. Bush is niet overtuigd, hij wil niet aan het condoom en dat is zijn goed recht. Wat echter niet door de beugel kan, is dat de regering-Bush interfereert bij de publicatie van wetenschappelijke gegevens die de US Centers for Disease Control (CDC) vergaren. Seksuele-voorlichtingsprogramma's waarvan de effectiviteit wel wetenschappelijk is aangetoond, zijn van de CDC website verwijderd. Ook de website die liet zien dat condooms de verspreiding van aids tegengaan, moest worden vervangen door een preek voor seksuele abstinentie.

Verder heeft de regering-Bush bedacht dat het makkelijker is om de samenstelling van een adviescommissie te manipuleren dan om een onwelgevallig rapport te verdonkeremanen. Potentiële commissieleden is gevraagd of zij het eens zijn met de ideeën van Bush en op hem gestemd hebben, voor zij benoemd worden. Zo wordt de samenstelling van commissies die adviseren over politiek gevoelige onderwerpen drugsgebruik, aids, het leger, milieu in rap tempo aangepast. Gerespecteerde academische experts worden vervangen door industriële lobbyisten of ultraconservatieve oliebollen. In een nieuw plan wil het Witte Huis alle onderzoekers die geld krijgen van de overheid, uit adviescommissies weren omdat ze niet onafhankelijk zijn. Daarmee zouden alle professoren worden uitgesloten en alleen onderzoekers uit het bedrijfsleven overblijven. Zelfs de Amerikaanse Academie, niet gauw op de barricaden, vond dit een `contraproductief voorstel'.

Een dergelijke manipulatie van het adviesproces is niet alleen onfatsoenlijk, maar ook tegen de Amerikaanse wet. De Federal Advisory Committee wet uit 1972 schrijft voor dat commissies evenwichtig samengesteld moeten worden en dat het adviesproces gevrijwaard moet worden van beïnvloeding door regering of belanghebbenden. Tegen de tijd dat bijdragen aan de verkiezingscampagne van Bush of ultraconservatieve denkbeelden de leidraad worden voor benoeming in plaats van wetenschappelijke reputatie, rot het adviesproces in de kern.

Treurig, maar de Amerikanen kunnen meestal hun eigen boontjes doppen en zij hebben onze hulp niet nodig. Ik herinner mij nog hoe de Nederlandse universiteitsraden loze moties aannamen tegen de oorlog in Vietnam, terwijl in Amerika de universiteiten overkookten van de protesten. Amerikaanse academici zijn weerbaar. Beter kunnen wij ons richten tegen de neiging om wetenschap te bagatelliseren en te subjectiveren in eigen land.

Al in 1943 was George Orwell verontrust over het verdwijnen van `the very concept of objective truth' (in: Looking back on the Spanish war, in: A collection of Essays, Doubleday Anchor Books, 1954). Vroeger, schrijft Orwell, logen mensen ook wel, maar ze gingen er toch van uit dat `de feiten' bestonden en dat die achterhaald konden worden. Geschiedenis kon waarheidsgetrouw beschreven worden en ook de felste tegenstanders konden het over een kern van feiten eens worden. De totalitaire staat maakte daar een eind aan door feiten te reduceren tot makke paarden op een propagandaschaakbord. Tegenstanders kun je weg retoucheren uit foto's en uit de annalen schrappen. Die macht om de geschiedenis te herschrijven en de feiten naar believen te kleuren, verontrustte Orwell meer dan bommen.