Grenzeloos Europa en Nederlands belang

De uitbreiding van de Europese Unie vormt een goede aanleiding om het debat over de grenzen van Europa te heropenen. Want na de tien nieuwkomers die zich met ingang van vandaag EU-lidstaat mogen noemen, staan de volgende alweer te dringen. Bulgarije en Roemenië, waarvan de toetreding in 2007 wordt verwacht; Turkije, het omstreden kandidaat-lid waarover later dit jaar een beslissing valt; Kroatië, dat ook kenbaar heeft gemaakt tot de Unie te willen behoren. Het wachten is nu op de rest van de Balkan, op Moldavië, Oekraïne, Wit-Rusland wellicht. Er is veel voor te zeggen om de West-Oekraïense stad Lvov, in andere tijden Lemberg geheten, Europees te noemen. Het was uiteindelijk ooit hoofdstad van het Oostenrijkse kroonland Galicië. Maar zijn Kiev en het nog oostelijker gelegen Charkov Europese steden? Er zijn grenzen – ergens moet Europa eindigen. De vraag alleen is: waar?

Een van de belangrijkste redenen voor de spectaculaire uitbreiding van de Unie is de wens van de toetreders zélf om lid te zijn. Ieder land met Europese ambities, met de roeping tot de EU te willen horen, kan in principe lidstaat worden. Mits het voldoet aan de voorwaarden die Brussel stelt. Omdat Europa nooit exact omschreven is, heeft het iets grenzeloos; een onmetelijk en uitdijend rijk dat bij gebrek aan eindigheid dreigt vast te lopen in verscheidenheid en onbestuurbaarheid; een dolgedraaide integratiemachine. Met name de komst van Turkije, hoe ver misschien nog weg, dwingt tot precisering van de grenzen. Niet zoals de Duitse bondskanselier Helmut Kohl ooit deed door te verklaren dat Europa daar eindigt waar geen gotische kathedralen meer staan. Maar wel door te onderkennen dat er landen zijn die om allerlei redenen niet tot Europa kunnen worden gerekend. Turkije is een grensgeval, in beide betekenissen, waarvan in de jarenlange toetredingsprocedure weinigen hardop durfden te zeggen wat velen dachten: is dit wel een Europees land? Er zijn argumenten te over om Turkije EU-lid te laten worden, maar de hamvraag heeft de politiek gesteld noch toegelicht. Al is Europa misschien slechts `een idee' (in de woorden van de Duitse filosoof Schlegel), ook een idee behoeft uitleg. Aan dat laatste mankeerde het bij de komst van de huidige nieuwe leden. Hetzelfde dreigt met Turkije te gebeuren: lidmaatschap omdat het land het wil en de procedure niet te stoppen is. Verdere tekst en uitleg lijken te ontbreken; de politisering wordt gesmoord. Onverklaard maakt aldus onbemind.

Dat is er mede de oorzaak van dat de feestvreugde over deze uitbreiding gepaard gaat met het chagrijn van de morele kater. De unieke kans op vrede en veiligheid op het continent wordt ondergraven door de xenofobie die de eenwording oproept. Het economisch voordeel dat nieuwe en oude lidstaten van elkaar zullen hebben, vindt zijn tegenhanger in het geklaag aan beide zijden over de prijs die Europa voor de uitbreiding betaalt. Groeien vergt moed en stalen zenuwen. Veel is onduidelijk of niet geregeld, zoals een nieuw grondwettelijk verdrag waardoor de Unie bestuurbaar blijft en althans op papier democratischer wordt. De scepsis over nut en noodzaak van de uitbreiding kan slechts in de praktijk van alledag ongedaan worden gemaakt. Houvast biedt de EU zelf: wie had gedacht dat Spanje, Portugal en Griekenland – nog maar enkele decennia geleden kommervolle dictaturen – zich zo snel tot relatief moderne landen zouden ontwikkelen? Met dank aan Europa. En tot voordeel van Europa.

Het welslagen van de uitbreiding is vooral een kwestie van hard werken. Het wordt inschikken en voor een land als Nederland betekent dit genoegen nemen met een minder centrale rol. Om te voorkomen dat het Nederlandse belang ondersneeuwt in het grotere Europa, is het onderhouden van goede betrekkingen van levensbelang. Drammerigheid, gelijk hebben zonder het te krijgen – zoals in het recente verleden wel voorkwam – zal hard worden afgestraft. Een klein land moet schrander zijn, mag zich niet overschreeuwen en dient te wijzen op de effectiviteit en kwaliteit van zijn bijdrage in het grote geheel.