Geld vooruit? Geld kwijt!

Consumenten krijgen er regelmatig mee te maken: aanbetalingen. Maar wat gebeurt er als een elektronicaketen of keukenleverancier failliet gaat? Is een aanbetaling wel verplicht? ,,Ik liet me overdonderen door de verkoper.''

`Ik ben mijn geld kwijt', was het eerste dat Steven Huberts dacht toen hij hoorde dat Megapool failliet was. Op 2 april kocht hij bij Megapool een koelkast van 331 euro. De verkoper vroeg om een aanbetaling van 10 of 20 euro. Moeite had Huberts daar niet mee. ,,Het lijkt mij normaal om iets aan te betalen. De winkel moet ook kosten maken om die koelkast te leveren.'' Huberts wilde zelf liever het hele bedrag in één keer betalen. ,,Een paar dagen later zou de koelkast al geleverd worden. En ik had niet gedacht dat Megapool failliet zou gaan. Die zaak bestond tien jaar geleden al.''

Megapool is een van de bijna vierhonderd bedrijven in de woonbranche (keukens, badkamers, vloeren, meubels en elektronica) die de afgelopen twaalf maanden failliet gingen. Veel Megapool-klanten hadden een aanbetaling gedaan. Die aanbetaling zijn de klanten kwijt, zegt curator Bart de Bruyn. Maar deze gedupeerden kunnen wel bij de Harense Smid, die een deel van de winkels heeft overgenomen, het product alsnog verkrijgen. Het deel dat al is aanbetaald, wordt van het totaalbedrag afgetrokken. Bij de Harense Smid zijn inmiddels al honderden mensen langs geweest. De klanten van Megapool hebben geluk gehad, zegt curator De Bruyn. Hij zit al 25 jaar in het vak en heeft tientallen faillissementen in allerlei branches afgehandeld. ,,In de meeste gevallen zijn de klanten hun geld kwijt.''

Bij grote aankopen zoals keukens, reizen en meubels vraagt de verkoper vaak een aanbetaling. De Consumentenbond raadt aanbetalingen af. De verkoper mag wettelijk maximaal 50 procent van het aankoopbedrag vragen, maar de klant is niet verplicht om een aanbetaling te doen. ,,De consument heeft er niets aan'', zegt Geraldine Huijssoon, campagneleider en juridisch medewerker bij de Consumentenbond. ,,Het maakt een koopovereenkomst nog niet geldig en er staat niks tegenover. Doe je wel een aanbetaling, kijk dan of de ondernemer bij een garantiefonds is aangesloten.''

Voor elektronicazaken als Megapool bestaat geen garantiefonds. Megapool was wel aangesloten bij de brancheorganisatie UNETO-VNI, maar zij hebben geen garantieregeling. UNETO-VNI adviseert haar leden ook niet over de hoogte van een aanbetaling. In de woonbranche is 60 tot 70 procent (qua omzet) van de ondernemers aangesloten bij de Centrale Branchevereniging Wonen (CBW). Die schrijft haar leden voor niet meer dan 25 procent aanbetaling te vragen. Gaat een van hen failliet, dan moeten andere leden de orders van deze onderneming overnemen en hoeft de klant het aanbetaalde bedrag niet nogmaals te betalen.

Bij de Vereniging Comfortabel Wonen, een ander samenwerkingsverband in de sector, zijn circa 400 van de 4.500 zaken aangesloten. Is het lid ook aangesloten bij het Garantiefonds Comfortabel Wonen, dan is de klant ervan verzekerd dat hij zijn aanbetaling terugkrijgt bij faillissement. De klant zet de aanbetaling namelijk op een (geblokkeerde) rekening van het fonds. Pas bij levering gaat het geld naar de verkoper.

De meeste aannemers van nieuwbouw koopwoningen (80-85 procent) zijn aangesloten bij het Garantie Instituut Woningbouw. Als de aannemer failliet gaat, is de koper er zeker van dat zijn huis wordt afgebouwd. Aannemers die verbouwingen doen, kunnen lid worden bij Bouwgarant en de opdrachtgever een verbouwgarantie laten afsluiten. In de reisbranche is 90 procent van de organisaties en touroperaters aangesloten bij de Stichting Garantiefonds Reisgelden (SGR). Dat kost de klant niets. In de pot van de SGR zit zo'n 50 miljoen euro, door het jarenlang innen van het `garantiefondstientje'. Wie alleen een losse vlucht boekt bij een vliegtuigmaatschappij, moet voorzichtiger zijn volgens de Consumentenbond. Maatschappijen eisen soms dat reizigers het boekingsbedrag vooruitbetalen zonder dat daar een garantieregeling tegenover staat. In de autobranche worden volgens de brancheorganisatie Bovag nauwelijks aanbetalingen gevraagd. Een garantiefonds bestaat daarom niet bij hen.

Dat je niet verplicht bent een aanbetaling te doen, weet niet iedereen. Marjan Leeuwenburgh en haar man Bas verhuisden vorig jaar van Brabant naar Steenwijk. Op internet zochten zij naar een badkamer- en keukenspecialist in de buurt van Steenwijk. ,,Dat is makkelijk, dachten wij, als er later bijvoorbeeld iets mis zou zijn met de keuken of badkamer.'' Ze vonden Keuken- en Badkamercentrum Tabak in Smilde. Het paar bestelde er de keuken, badkamer en de vloer à 40.000 euro en betaalde 5.000 euro aan. Maar de zaak ging failliet. ,,We zijn gewoon dom geweest. Tabak bleek ook niet aangesloten te zijn bij een garantiefonds. Maar mijn man was al die verschillende offertes zat en ik liet me overdonderen door de verkoper.'' Het bedrijf maakte een doorstart en ze kregen alsnog, na een paar maanden, de bestelde producten. ,,Ik heb er slapeloze nachten van gehad. Behalve de zorgen om de aanbetaling was er ook geen keuken, vloer of badkamer in ons nieuwe huis.''

Deze twee aanbetalers zijn er beter vanaf gekomen dan gebruikelijk, zegt Albert Jan Boer, die destijds optrad als curator. ,,Je neemt een risico als je aanbetaalt. Als de verkoper geld vooraf wil, moet je als kopende partij de vraag stellen: wilt u die keuken verkopen of niet? Gelijk oversteken is volgens mij het slimst.''

Niet elke onderneming vraagt een aanbetaling. Wooning, verkoper van badkamers, keukens en tegels, heeft sinds de oprichting ruim veertig jaar geleden nog nooit een aanbetaling gevraagd. ,,De verkoop gebeurt op basis van vertrouwen'', zegt commercieel manager Eric de Schepper. ,,Natuurlijk gaat het een aantal keer per jaar fout, met klanten die op het laatste moment afhaken, en dan zit je met je keuken die op maat is gemaakt.'' Kleinere zaken vragen volgens hem vaker een aanbetaling, omdat zij dat risico niet kunnen dragen.

Zo'n kleinere zaak is Quattro Keuken en Bad, met twee vestigingen. Bedrijfsleider Dylan Hoogerheide wil altijd een aanbetaling van de klant. De aanbetaling vraagt hij, net als de meeste bedrijven, voor de ,,afnamezekerheid''. ,,In het verleden vroegen we soms geen aanbetaling, maar dat doen we niet meer. In de showroom staat nu nog een keuken die op maat is gemaakt en waarvoor niet is aanbetaald. Die keuken is de helft minder waard.'' De klant sluit ook een koopcontract af, waarin staat dat hij bij annulering 30 tot 50 procent van het aankoopbedrag moet betalen. Maar dat heeft weinig nut, dan geeft de klant vaak niet thuis, zegt Hoogerheide. ,,En een rechtszaak kost veel energie en geld.''

Geraldine Huijssoon van de Consumentenbond vindt het argument van de onderneming om een aanbetaling te vragen om zeker te zijn van de verkoop, in de meeste gevallen onredelijk, omdat de verhouding klant-verkoper volgens de bond ongelijk is. ,,Voor de verkopende partij is het makkelijker procederen als de klant hem geld verschuldigd is, dan andersom. Daarbij kan de verkoper zijn risico spreiden, de klant niet.'' Bovendien hebben consumenten geen idee hoe de financiële situatie van de verkoper is, zegt Huijssoon. ,,Zeker als een onderneming mooie aanbiedingen doet en bijvoorbeeld meer korting geeft als de klant meer aanbetaalt, moet de klant voorzichtig zijn. We kunnen het niet hard maken, maar bij de faillissementen van Megapool en Hans Verkerk zagen we dat klanten erg veel hadden aanbetaald. Het leek alsof de bedrijven wisten dat ze failliet zouden gaan en daarom snel geld wilden.''

De Consumentenbond pleit daarom voor een algemene nationale toezichthouder. In omringende landen bestaat die al. ,,Ondernemers die structureel de wet aan hun laars lappen zouden boetes moeten kunnen krijgen. Er is onlangs wel een Europese waakhond ingesteld, maar die kijkt alleen naar grensoverschrijdende aankopen.'' Stichting de Ombudsman en Vereniging Eigen Huis ondersteunen het idee voor een toezichthouder. De Consumentenbond kan, net als Stichting de Ombudsman en de Nationale Ombudsman, weinig uitrichten.

Ronald Tjelpa is een van de weinigen die weigert een aanbetaling te doen. Voor zijn nieuwe huis heeft hij een nieuwe keuken (12.500 euro), badkamer (16.000 euro) en vloer (9.000 euro) besteld. ,,De verkoper van de badkamer zei dat hij zijn mobiele betaalapparaat mee zou nemen voor een aanbetaling. Ik zei dat ik dat niet deed en dat vond hij ook goed. Je kunt als klant veel regelen, want de winkeliers zijn blij als ze iets kunnen verkopen.''

    • Marleen Luijt